Skip to main content

Full text of "Grammaticae in Sulpicium Severum observationes potissimum ad vulgarem latinum sermonem pertinentes"

See other formats


■'■■]■->,■■■■ ■■Jiriiii WMM 


^ 






. r^^ p ) ;^aj|^^ 








- " -' -"^^ii^-rjt li i •'rrlK^ti 


S::i 































GRAMMATIC^ 



IN 



SULPICIUM SEVERUM 



OBSERVATIONES 



POTISSIMUM 



AD VULGAREM LATINUM SERMONEM PERTINENTES 



<•*• 



THESIM 



PROPONEBAT FACUI.TATI LITTERARUM PARISIENSI 



HENRICUS GCELZER 

Ancien eleve de lEcole normale sup6rieure 



PARIS 

LIBRAIRIE HAGHETTE ET G'« 

79, BOULEVARD SAINT-GERMAIN, 79 



1883 



Digitized by the Internet Archive 

in 2010 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/grammaticaeinsulOOgoel 



GRAMMATIG^ 



IN 



SULPICIUM SEVERUM 

OBSERYATIONES 

POTISSIMUM 

AD VULGAREM LATINUM SERMONEM PERTINENTES 



r.OULOMMIERS. — TVPOGRAPHIK PADL BRODARD ET C"" 



grammaticj: 



IN 



SULPICILM SEVERLM 

OBSERYATIONES 

POTISSIMUM 

AD VULGAREM LATINUM SERMONEM PERTINENTES 

THESIM 

FROPONEBAT FACULTATr LITTERARUM PARISIENSI 
HENRICUS GCELZER 

AniMen RlRve de rEoole normale superieure 



PARIS 

LIBRAIRIE HAGHETTE ET G" 

79, BOULEVARD SAINT-GERMAIX, 79 

1883 



DILEGTISSIMI PATRIS MEMORIyE 



D. D. D. 



GRAMMATIC.E 



IN 



SULPIGIUM SEVERUM 

OBSERVATIONES 



PR^FATIO 



Mirum sane videbitur nos ex Sulpicii Severi operibus 
quserere quid ad sermonem latinum vulgarem pertineat. 
Gonstat enim inter eos quibus illarum rerum judicium 
est, Sulpicium dictione uti tersa et eleganti, adeo ut 
ecclesiasticorum purissimus scriptor a Josepho Scaligero * 
vocetur, et, multorum judicio, non indignus laudibus 
videatur quibus a doctissimo viro G. Barthio ^ oneratus 
est : « Elegantia Romani sermonis vix quisquam Ghris- 
tianus auctor exstat prjjeferendus Severo Sulpicio : ut 
eum legens videatur stantis Reipublicee senatum aliquem 
de divinis rebus disserentem audire. » Nostrum igitur 
ante omnia erit, ut in hac disputatione levitatis crimen 

1. Cf. J. Scaliger, Emendat. tenip.,c. 5. 

2. Cf. Caspar Barthium, Adversar., lib. Xll, c. Ib. 



— II — 

diluamiis, diligentissime perquirere quibus Sulpicius 
vixerit temporibus, qua studiorum ratione, quoscribendi 
genere usus sit. 

t 

Severus cognomine Sulpicius in Aquitania natus est *, 
anno post Gbristum circiter trecentesimo sexagesimo 
tertio 2. Quemadmodum autem illis temporibus liberalia 
studia Gallise finibus se continuerant, ita in Aquitania 
tamquam in sede ac propria domo florere et vigere 
maxime videbantur. Quid mirum? cum ut nostra sic 
illa setate omnia essent quse regionem non aliam tota 
Gallia feliciorem efficerent. Eadem enim erat cseli tem- 
peries, eadem locorum amoenitas, eadem urbium ampli- 
tudo ac pulchritudo, eadem virorum humanitas. Hinc 
Oceanus, illinc Internum mare adjunctum, quod perpe- 
tuo tepore terras fovet; meridie Pyrenaei montes nivibus 
et glacie operti, qui sestus levant. Vasti sub montium 
radicibus campi procumbunt^ speciosis amnibus irrigui, 
frumento frugumque ac fructuum omni genere Iteti; 
eminent quoque ac praetenduntur colles uberrimis consiti 
vitibus. Fehcissimis igitur regionibus illis omnia gignen- 
tibus qusecumque ad vitam sunt necessaria etad explendas 
cupiditates accommodata, undique cernuntur urbes cum 
sedificiorum magnificentia tum civium frequentia nobiles. 

1, Cf. Gennad., Virorum illustrium catal. 

2. ConsLat euim eum Paulino auiico multo juniorem fuisse. Gf. Pau- 
lin., ep. 5,4: Mihi aetas provertior , et ibid. 5 : tu setate florentior . 
Cum igitur Paulinum Nolanum anno CCCLIII natum esse demonstra- 
verit Tillemontius, decem circiter post annos Severum fuisse natum 
conjici potest. neque aliud sane suadent Paulini verba ex laudata epis- 
tola scripta anno CCCXGV cum ipse annum quadragesimum tertium 
ageret. (Gf, Hieronym. de Pi'ato in Sidp. Sev. opp., dissert. I.) 



— III — 

Quid multa? In omnibus Aquitanise locis aliquid festivi 
ac jucundi ubique inest quod magis de voluptatibus 
quam de labore incolas admonet, ita ut idem habitus 
decor, eadem sit hominibus ingenii gratia ac suavitas '. 
Huc igitur artes ingenuse confugerant inter elegantis- 
simos viros et sane dignos qui hunianitatis et htterarum 
studia foverent et amplecterentur a ceteris gentibus 
spreta exchisaque. Hic cotidie aperiebantur celeberrimae 
scholse, quo studiosa disciphnse juventus confluebat; hic 
Burdigalenses kidi, in quibus informabantur magistri, 
qui totum Romanum imperium litteras edocerent. Bur- 
digalenses enim fuerunt et Nazarius, qui meruit ut Ko- 
mam mitteretur Gonstantino Magno ob victoriam de 
Maxentio relatam gratias acturus, et Minervius, qui Gon- 
stantinopoH ac Romse, et Attius Patera qui Romae glorio- 
sissime dociiit^^ et omnium nobihssimus Ausonius in 
omni Latinse ac Graecse eruditionis genere apprime ver- 
satus, qui a Valentiniano ad docendos hberos Gratianum 
et Valentinianum accitus est. 



1 . Nota quid dixerit Pliuiu.s de Narbonensi provincia Aquitaniae 
proxima : H. N. 3. § 31. Narbonensis provincia... aijrorum cultu, viro- 
rum morumque dignatione, amplitudine opum nulli provinciarum post- 
ferenda, breviterque Italia rerius quam provincia. Neque aliter de Aqui- 
tania sentit Salvianus, Gub. Dei, VII, p. 132 (Baluze) : Nemini dubium 
est Aquitanos ac Novempopulos medullam fere omnium GaUiarum et uber 
totius fecunditatis habuisse nec solum fecunditatis sed qux prxponi 
interdum fecunditati solent, jucunditatis , voluptatis, pulchritudinis. 
Adeo illic omnis admodum regio aut intertexta vineis aut florulenta pratis 
aut distincta culturis aut consita poynis aut amcenata lucis aut irrigua 
fontihus aut interfusa fluminibus aut crinita messibus fuit, ut vere pos- 
sessores ac domini terne illius non tam .toli istius portionem quam para- 
disi imaginem possedisse vidcantur. 

2. Cf. Hier., Chron. an. Chr. 337 : Patera rhetor Romx glorio.nssime 
docet. Cf. Hier., Chi-on. an. Chr. 360. Alcimus et Delphidius rhetores vn 
Aquitania flore7itissime docent. Tantuni igitur iii Aquitania vigebaut 
studia ut rem diligenter Cbronicis mandare Hieronynius non dul)i- 
taret. 



IV 



Nec profecto ego lioc jam dicere audeo viros politissima 
doctrina instructos id adeptos esse atque consecutos ut 
auream latinarum litterarum setatem in Aquitaniam 
reducerent. Neque enim Nazarius TuUianam dignitatem, 
neque Ausonius Vergilii sublimitatem consequi poterat. 
Quid? quod neque acuti erant rebus reperiendis, neque 
faciiitatis aut gequabilitatis in dicendo studiosi, sed quo 
magis sententiarum inopes, eo effusioribus ornamentis 
magnifici : unde Gallicanus cothumiis in proverbii con- 
suetudinem venerat*. Injuriosum vero sit re neque con- 
sulta neque explorata de eis judicare. Proponamus enim 
animo quales in Africa seculo ante litterse exstiterint : 
quantus sententiarum verborumque tumor! quam incul- 
tum horridumque dicendi genus ! tum venustissimi om- 
nium liabebuntur, immo politissimi Gallici scriptores ; 
nihil in eis insolens aut ineptum erit; ornate vero et 
graviter et copiose videbuntur dicere. 

Scriptorum igitur gaUicorum laus ad sumraum venerat, 
cumSulpicius noster per setalem potuit hberalibus studiis 
instrui. Quantum autem in eis profecerit, Paulinus No- 
lanus testatur % atque ex scriptoris ipsius operibus videre 
licet. Severum enim, quamvis ei animus fuisset ad judicia 
se conferre et jam omnia prospere evenissent cum causas 
in foro summa cum laude ingenii et eloquentiae actitas- 
set, consilii e vestigio poenituit. Itaque, mortua conjuge, 
in solitudinem ultro se abjecit, ubi et animus ex humano 
strepitu reficeretur et aures forensi convicio defessse 
conquiescerent. Neque eum revocare immensae divitiae 

1. Cf. Hier., Ep. 38, col. 326, Vallars. 

2. Cf. Paulin. Nol. ep. 5, 5 tu.... es letate florentior, laudiouf ahun- 
dantior, in... fori celebritate diversans et facundi noniinis pal)nam 
tenens. 



potuemnt. Sed sanctorum virorum Martini Turonensis 
episcopi et PauliniNolani amicitia contentus totum se ita 
Ghristianee fidei dedidit, ut omnes ingenii vires, omnem 
scribendi exercitationem ad Ghristi ejusque ministrorum 
laudes converteret ^ Hinc illi qui ad setatem nostram 
pervenerunt dp Vita S. Martini epimcopi et Chronicorum 
libri ^ At non in eo omnia perierant qujB amaverat : 
recesserat quidem a foro, sed non disciplinas omnes 
quibus erat excultus, rejecerat. Tenet enim ita diligenter 
scribendi consuetudinem quam a magistris accepit, ut ex 
scriptis quam facillime dignoscatur qu?e studiorum ratio 
iUis temporibus fuerit. 

Ac primum vide quantum litteras curet, qui num- 
quam non infantiam suam excusandam censeat % in 
enarrandis rebus a Martino gestis nonnuUa omittat quse 
fastidium moveant \ nihil nisi de re varianda laboret ^. 
In Ghronicis vero quam dilucidissime cernitur quantum 
bene loquendi laudem secutus sit. Nec tenue opus erat 



1. Panlin. Nol. ep. 5, 3 : repentiiio impetu discussisti servile peccati 
jugum. Neque te divitiJB d^ matrimonio familiBe consularis aggestse 
neque post conjugium peccandi licentia et ctelebs juventas ab angusto 
salutis introitu... revocare potuerunt... ih. 6 : tu ergo... relicto patre... 
Christum secutus es... piscatorum prsedicationes tuliianis omnibus tuis 
litteris prfetulisli. Confugisti ad pietatis silentium. 

2. « Prius autem opus tribus libris compositum est : quorum primus 
est qui proprie de vita S. Martini incriptus est. Hunc secutse sunt tres 
epistolce ita digestae ut aut appendix vitfe aut prooemium dialogorum 
esse videantur. His accessit dialogorum liber, qui in vulgatis exemplis 
tres numerantur. Sed eum non constitisse nisi duobus dialogis, cum 
ex codd. mss. melioribus, in quibus inter dialogum primum et secun- 
dum editionum vulgatarum nuUum spatium intercedit, apparet, tum 
ab Hieronymo de Prato in (ininta dissertatione (vol. I, p. 266 sqq.) 
luculenter demonstratum ost. ■« (Halm. Sulpicii Severi libri qui super- 
sunt, preef. , p. VH, sq.) 

[\. Cr. Vit. S. Mart., prsef. 1, 2 et 3. Cf. et Epist., 3, 3. 

4. Cf. V. Mart., 19, 5. 

5. Cf. Dial., HI. 3. 



— VI — 

« res a mundi exordio sacris litteris editas breviter cons- 
tringere et cum distinctione temporum usque ad Stiliconis 
consulatum carptim dicere », et ita dicere ut « doce- 
rentur imperiti et litterati convincerentur * ». Niliil qui- 
dem erat imperitos docere, quippe qui nec sententiarum 
concinnitatem nec verborum cultum ancuparentur, modo 
adducerentur ad credendum : sed quam arduum litte- 
ratos convincere, cum religio nova neque barbare loqui 
neque soloecismos facere dubitaret ! Quid? quod Augus-- 
tinus, dum sacra volumina evolvebat, Tullianam deside- 
rabat dignitatem^ et Hieronymo ipsi prophetarum sei^mo 
horrebat inmltiis ^ 

Veniat igitur in mentem quam grave quam molestum 
fuerit viris nihil pra^ter sermonis elegantiam curantibus 
audire nova lisec verborum portenta : Cherubim^ Sera- 
phim^ Sabaoth^ Throni, Dominafiones ^ etc. Quid Auso- 
nius, quid ceteri Burdigalenses magistri censebant Tullio 
atque grammaticse addicti et obsequentissimi? Nihil ita- 
que mirum si Aquitani in Priscillianistarum manus inci- 
derunt, quorum dux Priscillianus « facundus, multa 
lectione eruditus, disserendi ac disputandi promptis- 
simus * », omnibus artibus instructus erat quibus pro- 
vincise humanitatem devinciret ac deciperet. 

Quarum rerum sciens ac prudens Severus ita libellos 
suos digessit ut non sohmi cliristiane de chistiana fide 
sed etiam litterate apud Utteratos scriberet. Hinc exqui- 
situs verborum delectus quibus res christianas exprimit % 



1. Cf. Chron., I, prsef., 1-4. 

2. Gf. Aug., Confess., III, 5. 

.3. Gf. Hier., ep. 22, col. 115, Vnll. 

4. Sulp. Sev., II, 46-3. 

5. Exompla nonmiUa bic milii subjiccre h'ceat : impietas (= irreligio) 



— vn — 

hinc latiai sermonis in narrando elegantia. Eam vero 
palmam Grispi Sallustii subtili, ut mihi videtur, imitatione 
consecutus est, in quo cum plurima videret quae sub 
imitationem vix caderent, abruptum dicendi genus, quod 
lectoris di^igentiam eludit, sive, ut ait Seneca, « ampu- 
tatas sententias et verba ante exspectatum cadentia»,eas 
virtutes tam prudens fuit ut Sallustio integras rehnqueret. 
A verbis quoque meram antiquitatem redolentibus ple- 
rumque se abstinuit. At concinnam illam brevitatem 
lectissimis ac significantibus verbis temperatam tanta 
arte expressit ut Giselinus qui Severi Chronica edidit *, 
dicere potuerit non imitatum eum sed aemulatuni ^. 



M. 13, 9, perfidia — mala in Deum fides vel apostasia, Chron. I, 23, 6; II, 
37, 6:' 38, 2; 40, o ; 41, 6; 41, 7; 45, 2; 43, 5; 4o, 7 : 46, 7; 48, 2; V. Mart!, 
6, 4: = idololatria, Chron., I, 27,1. Rursum Israelitx ad idola coaversi, et 
per XL captivitatis amws pirnas perfidix pependcrunt. I, 42, 2 deletis 
aris lunisque idolorum vestigia paternx perfidia; sustulit; piacula vel 
piacula haeresis pro hseresis : II, 39, 4 non ausi piacula profiteri. Cf. II 
40, 1 palam ac publice hwresis piacula prsedicahant. Cf. 26. ib. 3; po- 
pularis = XaVxoi;, DiaL, I, 26, 3 nec tamen huic crimi7ii viisceho popu- 
lares : soli illum clerici, soli nesciunt sacerdotes ; sacerdos pro episco- 
pus. Chron., II, 31, 4; 33, 4; 46, 8; 47, 4; Dial., I, 6, 1; II, 12, 2; III, 
13, 2, sacrilegium pro idololatria, Chron., I, 19, 6; 43, 6 et 9; I, oO, 1; 
52, 2; 53, 2;'etc., etc. 

1. Antuerpise, 1374. — C. Barthius (advers. XLIX, c. 4} Severum 
Christianum Sallustium vocat, 

2. De Sallustii imitatoribus vide Fridericum Vogel {Acta Semin. 
Philol., Erlan?., vol. I, p. 316 sq: et potissimum H. Pratje [Quxsl. 
Sallust. ad L. Septimium et Sulpicium Severum Sallusiii imitatores spec- 
tantes., Gotting., 1874\ qui disjecta Saliuslii membra magno ne djcam 
nimio studio conquisivit. Multos enim locos ex illo scriptore mauasse 
suspicaliir, uhi judex tequissimus verba Septimii ac Severi propria esse 
non iiabet cur neget, Sed hoc utut est, illud dubiuni esse non poterit, 
quin e Sallustii libris multa erogaverit Sulpicius : htec afferre satis erit : 

Sulp. Sev. Chron., I, praef. 6 nunc Cf. Sall. Cat. 4. 
inilium narrandl faciam. 

//>,, 1, 23, 3, tanto hoc tempore « Jug., 32 tanta vis avaritia? in 

animos eorum habendi cupido ve- animos eorum veluti tabes inva- 

luti tabes incessit. serat. 

« /6, ib., 7 sed longius quam vo- « Jug., 4 verum ego liberius al- 

lui egressus sum, dum me tempo- tiusque processi Uum me civitatis 



— VIII — 

Neque enim is est Sulpicius qui mutila qusedam et hiantia 
loquatur, qui lingua hsesitet ubi a nullo, quid dicendum 
sit, admonetur. Universum igitur Sallustianum colorem 
imitatus est, non Sallustii formulas ssepius atque ineptius 
sibi assumpsit. Neque ahter cum Tacito egit, quem dum 
sequitur, non committit ut eodem quo ille modo oratio- 
nem ducat, secet, circumscribat, colliget ac denique a re 
una ad aliam transeat; cavet ne atrox dicendi genus neve 
acribus imaginibus quasi coloratum sermonem retineat. 
Ea tantum assumere quae non tam splendida sunt ut 
vicina obscurare possint ', eam tantum artem consequi 

rum nostrorum piget fpedetque : morum pifiet tsedetqne : nunc ac 
ad inceptum redeo. inceptum redeo. 

<■ Ib., II, 49. 5 Uhacius statuit ■• Jug., 39 extr. ex copia rerum 
licet rebus dubiis novi imperatoris statuit sibi nihil agitandum. Inte- 
adventum exspectare : interim sibi rim Romae... 
nihil agitandum. 

(c Ih., II, 50, 2 Ithacium nihil " Jug. 41. 
pensi, nihil sancti habere. 

■■ Ih.. II, 31. 9 el nunc, cum " Gat. 2 mutari ac misceri om- 
maxime discordiis episcoporum nia cerneres. 
omnia turbari ao misceri cerne- 
rentur. 

■■ /6., II, 51, 10 inter hfpc plebs « Jug. 34 populus ludibrio habi- 
Dei et optimus unusquisque pro- tus... Gatil. 12 paupertas probro 
bro atque ludibrio liabebatur. haberi... 

Cf. etiam, Chron. , I. preef., 1. 
Res a mundi exordio sacris litteris SalUist., Cat.. 4 extr. 
editas... carptim dicere aggressus 
sum... muUis id a me et studiose 

efflagitantibus qui divina compen- „ Cat. 7 conspici properabant. 
diosa lectione cognoscere propp- 
rahant. 

Neque dubium est quin pUira etiam e SaUustii hauserit historiis quae 
non ad eetatem nostram pervenerunt, sed constat eas illis temporibus 
fuisse lectitatas (Gf. Auson., Idyl/., 4, 62). 

1. Gf. Sulp. Scv. Chron.,11, 28,2 Tac, An., XV, 37, uni ex ilio 

post etiam Pythagorae cuidam, m contaminatorum grege ( nomen 

modum soUemnium oonjugiorum Pythagorae fuit) in modum sollem- 

(lenuberet; inditumque imperatori nium conjugiorum denupsisset. In- 

pommeum, dos et qenialis torus et ditum imperatori flammeum, missi 



— IX 



tentat quadivinus ille virtulis fautor gravissimas orationi 
acerrimasque sententias intexit '. 

Unum hoc luculentissimum afferam exemplum : de 
prima Christianorum persecutione agitur : 



Sulp. Sev. Chron. II, 29, 1-3. 
Sed opinio omnium invidiam in- 
cendii in principem retorquebat, 
credebaturque iraperator glo- 
riam innovandsp urhis qufesisse. 
Neque uUa re Nero efficiebat, 
quin ab eo jussum incendium 
putaretur. Igitur vertit invidiam 
in Christianos, actteque in in- 
noxios crudelissimae qua^stiones : 
quin et novae mortes excopitatsB, 
utferarum tergis contecti laniatu 
canum interirent, multi crucibus 
affixi aut flamma usti, plerique 
in id reservati, utcum defecisset 
dies, in usum nocturni luminis 
urerentur. 



Tac, Aiin., XV, c. 40, vide- 
baturque Nero condendse. urbis 
novfp.... gloriam quserere. 

Id., ib., c. 44. Sed non ope 
humana, non largitionibus prin- 
cipis aut deum placamentis de- 
cedebat infamia, quin jussum 
incendium crederetur. Ergo ab- 
dendo rumori Nero subdidit reos 
et queesitissimis poenis affecit 
quos per flagitia invisos vulgus 
Christianos appellabat... Et per- 
puntibus addita hidibria ut fera- 
rum tergio contecti laniatu ca- 
num interirent aut crucibus 
affixi aut flammandi atque ubi 
defecisset dies in usuni nocturni 
luminis urerentur. 



Videamus igitur quid servaverit, quid expunxerit : 
ac primum credebatur non videbatur posuit, quia videri 



faces nupfJales , cuncta denique , 
quae vel in feminis non sino vere- 
cundia conspiciuntiir, spertata., 

Cf. II)., II, 46, 1 tum primiim in- 
famis ilia Gnosticorum haeresis 
intra Hispanias deprehensa, super- 
stitio exitiahilis, arcanis occultata 
secretis. Origo istius mali Oriens 
ac /Egyptus. 

1. Cf. Sulp. Sev. Chron., 11, 28, 3 
Hic primiis Ghristianum nomen 
tollere aggressus est : quippe sem- 
per inimi(^a virtutibus vitia sunt 
ct optimi quique abimprobls quasi 
exprobrantes aspiciwitur. 



auspices, dos et qenialis torus et 
faces nuptiales,cuncta denique spec- 
tata qufe etiam in femina nox 
operit. 

Tac, Ann., XV, 44, repressaque 
in prgesens exitiabilis superstitio 
rnrsum erumpebat, non modo per 
Judaeam, originem ejus mali. sed 
per nrbem etiam. 

Tac. Ann.. XIV, 60, maiornm fa- 
cinornm ministri quasi exprobran- 
tes aspiciuntur. 



— X — 

non, ut solet, idem quod SoxeTv sed cpaivsffeat Severi tempo- 
ribus valebat ' ; mox mnovandse urbis, non condendas ne 
verba a ceteris secreta condere alteram urhem in altero 
solo significarent; deinde, brevitatis causa, nulla re pro 
7ion ope humana, etc. ; denique ab cojussum incendium 
non jussum incendium, quse verba nimis praegnantia 
Severo videbantur. De ceteris autem quid dicam? cum 
Sulpicius, ne verba iteraret, piitaretur pro crederetur 
posuerit, et sustulerit, ut decuit, quicquid de Ghristianis 
male dictum est ; reliqua vero ita digesserit, ut strueret 
nulla verba quse non ad suam consuetudinem accom- 
modata esse viderentur : sic pereuntibits addita ludi- 
bria, sic flammcmdi Tacito relicta; sic multi, sic in 
id rcscrvati addita, qu?e verba compositam atque ordi- 
natam sententiam conflcerent ^. 

Quo fit ut apud Sulpicium nihil asperum, nihil hiul- 
cum sit, uno tenore, ut aiunt, in dicendo fluat, sibi per- 
petuo similis ; hinc sermo dilucidus, mollis, jucundus et 

1. Cf. praeter innumera Severi ipsius exempla Paulin. Nol., ep. 28 
p. 174. Mur. etiam in tempore veteri quo videbar legere 7ieglegenda...: 
Hier., v. Paul, 8 : cadaver... Antiochiam, ut ah imperatore videretur, 
allatiim est. c. Joan. 26 : truncus, rami, poma, folia, non videntiir in 
semine, sunt tamen in ratione seminis, guem grssci (TTrepfjiaTtxbv \6yov 
vocant. in Ezech. XI ad 40, sqq, : videtur iediftcatio civitatis et auditur 
ordo cierimoniarum. Gf. Id., ep. 22, 5, ct 117, 7, in Zacch, II ad 0, 11 
sq. etc. 

2. Qufe cum ita sinl, non mirum est si criticus omnium elegantis- 
simus Jacobus Bernaysius in luculenlissima disputatione cui titulus 
iuscrihitur Veber die Chronik des Sulpicius Severus (Berlin. VV. Hertz, 
1861) existimavit quasdam Taciti operis partes, qute perierunl, a Sul- 
picio servatas esse. Vide euim qua ratione Hierosolymfe cxcidium nar- 
raverit Sulp. Sev. Chron., II, 30, 6 : « Fertur Titus adhibito consilio prius 
deliberasse an templum tanti operis everferet. Etenim nonnidlis videba,- 
tur ccdem sacratam ultra omnia mortalia illustrem non debere deleri, 
quse servata modestise Romana? testimonium, diruta perennem orudelitatis 
notam prseberet. At contra alii et Titus ipse erertendum templum impri- 
mis censebant, quo plenius Judseorum et Christianorwn religio tollere- 
tur. 1) (Cf. J. Bernays. op. cit. p. 63.) 



— XI — 

ita elaboratus ut illaboratus esse videatur '. In dictione 
enim laus Sulpicii omnis posita est : non tamen ipsi 
libri contemnendi, modo recte perspicias quid in iis 
auctor assequi voluerit. In Chronicis igitur scribendis 
hoc sibi proposuit ut satis accuratum et imprimis gratum 
opus conficeret , non historiam conderet ad omnes 
scientise leges compositam. Quee res cum ei feliciter 
cesserit, nescio quo fato nullus post Gregorium Turo- 
nensem scriptor Chronicorum mentionem faciat, libelli 
autem ilU uno tantum secuh undecimi codice manu- 
scripto exarati ad nostram setatem pervenerint. 

In iis vero opusculis quse de Vita Martini composuit 
effigiem quandam monacliorum vitse expressit aptis- 
simam sane ad delectationem, quamvis plurima ad- 
hibuerit incredibiha, et Martinum non modo episcopum 
maxime pium sed interdum fanatico errore raptum indu- 
xerit. Atque haud scio an ipse se nimium in enarrandis 
iis rebus fuisse senserit, qui, cum in eo libro qui proprie 

1. Nec mluus prosperc Siilpicio in Vellei Paterculi imitotiouc evenif, 
fjuem potissimum in transitionibus sequitur : 

Sulp. Sev. Chron., I, 20, 1 : nos Vell., IT^ 66, 3 : cogit enim exce- 
eiim suscepti operis motlum cus- derc propositi formam operis. 
lodieiites, solam historiam perse- 
<|iiimiir. 

■< I, 45, 3 : quse omnia notiora « II, 43, 3 : quo notiora siint mi- 
sunt quam ut stilo egeant. nus egent stilo. 

" II, 26, 3 : Victor omnium gen- « II, 40,2 : Victor oinnium qiias 
tium quas adierat (Pompeius). adierat gentium (Pompeius). Cf. 

107, 3, Victor omniiim gentium lo- 

conimque (juos adierat (Cfesar). 

« II, 32, 6 : quas {martyrum pas- •< II, 52,2 : non recipit enarranda 

siones) connectendas non putavi, hic scripturaj modus. — Gf. I, 16, 1: 

ne modum operis excederem. cum hrec particula operis velut 

formam propositi excesserit... 

Ex his igitiir dilucide apparet Velleium, quamvis a nullo ante Pris- 
ciauum ejus mentio facta sit, in scholis Severi temporibus fuisse lecti- 
tatum , 



— XII — 

de Vita S. Martini inscriptus est omnia ipse retulerit 
qusecumque non vero majora sunt, in dialogis unum ex 
amicis Gallum de sancto episcopo loquentem induxerit, 
ut omnem culpam, si qua est, in eum derivaret. Non ea 
vero erant quse Sulpicii sequales offenderent : gloriatur 
enim ipse librum suum studiose legi *, et in totum fere 
orbem terrarum penetrasse ^ Atque tanto cognoscendae 
Martini vitse studio captos esse medii sevi homines vide- 
mus, ut vix ulla amplior bibliotheca exstet in qua non 
exempla horum opusculorum inveniantur. Eadem vero 
quse in Chronicis sermonis inest elegantia, eadem con- 
cinnitas, immo non deest quaedam verborum festivitas. 
Non patet quidem veterum imitatio, sed Homerus testis 
in Ghristiana materia semel adhibetur ^ 



II 

Tantum igitur abest ut quid valeat Severus dissi- 
mulem, ut contra certis argumentis comprobaverim. 
Sed nihil eum umquam in dicendo peccasse quis credat? 
Nonne enim extremis latinse linguse temporibus vixit 
quibus htterati ad veterum imitationem adducti resolutas 
ac fractas ingenii vires neque intendere neque reficere 
poterant?De ceterorum sane turba Sulpicius, ut videtur, 
seponendus est sed non ita eximendus, ut numquam tem- 
porum vitio contaminatum eum esse censeas. Atque vitii 
quidem aliquid jam in verbo videri adhibendo supra 



1. Cf. Sidp. Sev. Ep. 1, 1. 

2. Cf. Sidp. Ssv. Dial., 1, 20, 3 et III. 17, 4 sqq. 

3. Cf. Sulp. Sev. Vit. Mart., 26, 3 : Non si ipse, ut aiunt, ab inferis 
Homerus emergeret. 



— XIII — 

deprehendimus. Quam multa vero otfendant si singula 
perscruteris et de ea re tibi proponas quseslionem. Neque 
aliud in nostro opere disputare sed ea potissimum lege 
instituimus, ut omnia quse contra vulgatas grammatico- 
rum regulas ab eo posita sunt, ea e sermone vulgari 
hausta esse ostenderemus : quo vocabulo vulgari com- 
prehendimus omnes sermonis gradus inde a familiari 
usque ad rusticum. Multa quidem jamdudum de eadem 
vulgari Latinorum hngua, nec frustra, a doctissimis viris 
qusesita sunt ', multa quoque reperta quse ad Romanicas 
linguas altius perspiciendas redundarent. Sed animad- 
vertendum est nihil fere ultra verborum conquisitionem 
prius esse tentatum; vix ac ne vix quidem de ea gram- 
maticae parte quam syntaxin vocant tractatum. Hinc 
omnia illa e vulgari Latinorum sermone effossa vocabula 
quse, ut herbas a semine renasci, sic in recentiorum 
linguis miramur reviviscere. Mox vero, cum cuncta jam 
collecta essent atque ita coacta ut ne unum quidem 
novum vocabulum praeterea afferre possent, ad ea studia 
se convertere viri docti maluerunt qua3 spectant ad 
syntaxin, Neque, ut opinor, quicquam in grammatica 
majoris est momenti. Quid enim scire refert hunc atque 
illum semel aut bis vulgari quodam vocabulo usum essei* 
Sed qua lege et casus et prsepositiones et modos adhi- 
buerit, quo ordine verba collocaverit, quse fuerit ratio in 
secandis vel colligandis sententiis, hoc plurimum in- 
terest : in hoc politi vulgarisque sermonis distinctio 
posita est. 

1. Non operis est nostri omnia eniunerare quaj de ea re conscripta 
sunt : hgec vir mihi amicissimus Uri commemoravit iu ea disputatione 
qu£e mox juris publici fiet : Quatenus apud Salluitium sermonis latini 
vulgaris aut cotidiani vestigia appareant. 



— XIV — 

Eandem igiturviam ingressi sy/itactzcifmSe\en usum 
ante omnia curavimus. Attamen, ne quid in nostra dis- 
putatione desideraretur, non nobis visum est absonum 
omnia adhibere vocabula qusecumque a polito ac sollemni 
recedunt sermone. Non ea vero dico quse tamquam in 
transitu ac necessitate compulsus noster affert. Neque 
enim is est familiari addictus sermoni qui unum aut 
alterum familiare verbum orationi intexuerit, aut Bos- 
suetius noster, ut exemplo utar luculentissimo, scrip-' 
torum est omnium humillimus, quippe qui humillima 
ssepius verba arripere non dubitet, neque nullusscriptor 
ineandem potest cadere reprehensionem, qui verba non- 
numquam, ut res communes signiflcet, e medio petere 
ac sumere cogitur. Ea demum vulgaria numerantur in 
quibus scriptor acquiescere solet potius quam in iis quae 
idem significantia in pohta oratione inveniuntur. 

Jam vero si quis quserat quam rationem secuti in 
imiversum vulgarem sermonem referenda censeamus ea, 
quse ab optimorum scriptorum usu recedunt, id duobus 
argumentis comprobari posse judicamus. Primum enim 
cum Eetate scripserit Sulpicius qua litterarum studium, 
non Htterse ipsse supererant, id documento essereor eos, 
qui latina Hngua aHquid perscquerentur, ad plebis ser- 
monem descendisse nonnumquam. Nulla enim res tantum 
ad bene dicendum proficit quantum httera? dum florent 
vigentque : quippe inest in iis qua^dam vis optimarum 
locutionum conservatrix vitiorumque omnium expultrix 
quse in alia atque alia semper conantur erumpere ; delec- 
tum quidem verbis adhibent quae plebs novarum rerum 
dibgens et studiosa obstinate fingit ac profert : ubi vero 
litterse defecerunt, eflrenata ruit mutandi omnia atque 



— XV — 

iiovandi audacia. Non jam placenfc antiqua, nova consli- 
tuuntur, requiruntur insolentiora. 

Alterum autem est argumentum quod vitiorum major 
pars quee in Severi operibus deprehenduntur aut iis scri- 
ptoribus quoque peculiafia sunt quos plebeioruni ho- 
minum sermone usos esse constat \ aut in Romanicis 
hnguis servata sunt et pro virtutibus accepta. Quam ra- 
tionem tenentes pericuium nullum est ne in errorem 
delabamur et vulgaria esse existimemus quEecumque aufc 
nova aut inaudita. Adde quod, cum Gallus sit Sulpicius, 
vehementer interest anquircre num certa apud eum 
vestigia appareant futuri Francogallorum eloquii. Ac 
revera plura invenimus. Ouemadnodum igitur cximia 
in scribendo festivitas et decens, dum de se ipse loquitur, 
ac venusta suavitas, sic et phrasis Galhcum ingenium 
declarant. 

Hanc vero nostri operis rationem instituimus : pnii- 
missis paucis, ut supra diximus, vocabulis novis vel 
insoientioribus, ostendimus in immutanda sollemnium 
verborum significatione semper vividum quoddam ac 
dilucidum requiri, quod propriura quoque linguarum est 
Romanicarum. Perpauca autem de nominumdeclinatione 
ac verborum conjugatione memoratu fuerunt digna. Sed 
in syntaxiquam multa! casus immutati, nunc perpraepo- 
sitiones redditi ; modi quoque ita incerti ct inconstantes 
ut hic indicativus, illii subjunctivus prseferatur : infini- 



1. Intef cos scripLores quos cotidiaiio sermone usos esse constal, pplis- 
simum numerantur comici (Plautiis et Terentius), srriptores rei rustirx 
CGato, Varro, Golumella, Palladius), M. Tullim in itriorijjus orationibus 
el epistolis et dialoRis, auctores Belli Africani et Uelli Uispaniensis, 
Vitruvius, Seneca rhetor, Petmnius, Apuleius , scriptores historia; Au- 
gustse, denique Ecclesiastici auctores. 



— XVI — 

tivus vero nunc latissime velut in linguis Romanicis 
pateat, nunc plurima deperdat, magis atque magis inva- 
lescente quod conjunctionem pro accusativo ponendi 
consuetudine. Denique in elocutione dijudicanda, quam 
nova, quam inaudita! abundant nomina et potissimum 
pronomina, abundant particulse non quo quicquam effi- 
cere voluerit scriptor, sed quod jam placel isla redun- 
dantia. Nec jam inter se sentenLise jungunLur, sed disso- 
lute, demptis conjunctionibus, dicuntur fere omnia. Ex 
liis igitur omnibus colligi potest non temere a nobis de 
latino sermone vulgari apud Sulpicium susceptam esse 
disputationem. 

Nunc restat , priusquam transeam ad singula , ut 
proponam eos libros quibus usus sum. Ac primum mihi 
ad lisec studia capessenda quasi facem prsetulerunt acu- 
tissimi et doctissimi viri Reblingius {Versuch einer Clia- 
rakterhtik der Lateitmclieii Vmyangasprache Program. 
Kiel, i873)etE. Wolfflinius(Z)«6- Vulgarlatein. Philologus, 
XXXIV, p. 137, sqq.). Praiter gravissimos illos adjutores 
laudandi sunt et H. Hellmuth [De sermonisproprietatibm 
quae in prioribus Ciceronis orationibus inveniuntur, 
Act. Semin. Philologici Erlangensis, vol, I, p. 101, sqq.) et 
Albr. Koehler {De auctorum belli Africani et belli Hispa- 
niensis latinitate. Act., etc, p. 367, sqq.). Adde libros 
in his disputationibus maxime necessarios : Diez, Gram- 
matik der romanischen Sprachen, edit. tert.; Rcensch., 
Itala und Vulgata edict. sec. , et Draeger. , Historische 
Syntax cler lat. Sprache. 

Sulpicii opera semper ex recensione G.Halmii citantur 
{Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum editum 
consiho et impensis Academiee htterarum Gsesareai Vin- 



— XVII — 

dobonensis, vol. I). His vero siglis iisus sum : D = Dia- 
logi, E = Epistolce, M = vita Martini; loci, quibus nulla 
littera prseflxa est^ sunt ex Chronicis. x\ppendicem vero 
septem epistolarum omnino negleximus : etenim epistolse 
illee nullo modo adSeverum referri possunt; recipiendas 
tamen ob eam solam causam existimavit G. Halmius ne 
quid quod in superioribus exstaret editionibus in nova 
desideraretur. 



PARS PRIMA 

DE VERBORUM COPIA 



GAPUT I 

DE NOMINIBUS VERBISOUE NOVIS VEL INSOLENTIORIBUS 

Non ab re mihi visum est omnia vocabiila colligere, 
quse dum usurpat, Sulpicius Severus elegantiam illam 
sui serroonis ac nitorem deformat interdum et obscurat. 
Quse quam rara sint ex ipsa enumeratione apparebit : 
neque enim est cur nos offendat si quse voces novse 
occurrerint , quas nova religio fingere ac Sulpicius , 
christianse, fidei antistes, adhibere debuit. Ahse vero vo- 
cabulorum insolentiorum formse qua ratione apud eum 
exstent nostrum erit perquirere. 

§ 1. — De nominibus substantivis. 

Gum notum sit quantum sibi indulserint sequioris 
a^vi scriptores in informandis substantivis \e\-io , vel 
-tas, Yei-for finitis *, mirum sane est ne unam quidem 

1. Gf. G. Paucker, De latinitate heati Hieronymi, p. 24, p. 29, sqq., 
p. 33, sqq. 



— 2 — 

novam in-w vocem apud Sulpicium nostrum inveniri, 
unam autem in-tas, unam in-tor exstare; quarum una 

Nativitas, II. 25. 5 usque ad Christi nativitatem. 
II. 27. 4 post nativitatem Domini., etc, etc. 

ssepissime ab aliis Ecclesiasticis scriptoribus usur- 
patur ; altera vero 

Abactor. I. 18. 6 si viva penes abactorem pecora repe- 
rientur.... 

sermoni vulgari, ut videtur, peculiaris est : 

Cf.Isid. Orig. X.14 abactorestfur jumentorum et pecorum. 

Paul. Sent., 5. 18. §. I abactores sunt qui unum equum, 
duas equas, totidemque boves, capras decem aut porcos quin- 
que abegerint. 

Etenim neminem fugit haud pauca vulgaris sermonis 
vocabula a Jurisconsultis esse servata. 

Qaod ad nomina attinet in-mentum expressa, qute 
constat in vulgari sermone omnino viguisse *, vix unum 
aut alterum in Sulpicii scriptis reperire est : 

Deliramextum. D. III. 15. 4 : inter deliramenta. — Cf. 
Plaut., — Ambros., ep. 82. — Vulg. 

Juramentum. I. 8. 2 : pulsus apud puteum juraraenti con- 
sedit. — Dig., — Amm., — Hier., Vulg. 

Quid verba in-culum inclinata proferam? quse, cum 
maximam partem certissime cotidiano sermoni sint assi- 
gnanda ', fere nusquam apud nostrum comparent , 
exceptis his duobus : 

1. Cf. indiculiiin ab Hermanno Roensch digestnm, llal.. p. 22, sqq. 

2. Cf. Ibid., p. 37. 



Habitaculum. D. III. 10. 3 : contiguum flumini... habeba- 
mus habitaculum . 

D. III. 14. 9. Quis, inquit,... nostrum incestat habitacu- 
lum? 

Trrriculum. II. 44. 1 quia minis et terriculis non cesserant, 

Oua3 vox, cum T. Livio nonnumquam placuerit, apud 
vetustissimos scriptores legebatur , teste Accio (ap. 
Non. 227). Neque enim insolenter evenit, si quod apud 
antiquos occurrit vocabulum quod omnino plebeium est. 
Non me sane fallit Ennium Acciumque poetas pro virili 
parte enisos esse ut vulgaris politique sermonis discri- 
men facerent, primosque docuisse aliter plebeis aliter 
litteratis hominibus esse dicendum. Notum est in primis 
quam multa prave ac turpiter in sermone constituta 
represserit ac reciderit Ennius, sed non ita ut statim 
atque uno eodemque tempore omnia purgaret; inculta 
plurima horridaque mansisse testantur omnium opera 
ante Gsesarem Giceronemque edita. Gum vero istiusmodi 
formas rursus apud eos scriptores deprehendamus quos 
vulgari sermone usos esse compertum habemus, nemini 
dubium esse potest quin inter plebeias voces sint jure 
ac merito numerandse. 

Neque minus illud valet de nominibus tudo finitis 
qua3 plurimum a priscis scriptoribus dilecta rursus e re- 
centiorum operibus emergunt. Gogita enim quantum in 
dilectis fuerint ese voces divo Hieronymo (ut egregium 
illum scriptorem tantum laudem) , apud quem inve- 
xiwxnim pcenitudo^ sanctitudo^j)lenitudo^ teneritudo^ vi- 
rissitudo, graritudo et multa alia verba quse enumerare 
longum est. Ad testimonium vocare libet Severum nos- 
trum qui hsec vocabula recoluit : 



_ 4 — 

Albitudo. I. 16, 5 quarum (siliquarum) species in modum 
coriandri seminis giaciali albitudine erat. (Gf. Plaut. Trin. 
4. 2. 32. Non2. 33.) 

Habitudo. E. 2. 3 in ea habitudine corporis. (Gf. Ter., auct. 
ad Her., Apul.) 

Inquietudo M. 10. 3 cum inquietudinem se frequentantium 
ferre non posset. Gf. Solin., Gcel. Aurel., et ecclesiasticos. 

Mj:stitudo. E. 2. 2 : deinde cum fatigata animi angore in 
leclulo membra posuissem , ut plerumque ex meestitudine 
solet, somnus obrepsit. (Gf, Acc. tr. 616. Plaut., Ga^l. Aurel.) 

Partitudo. I. 9. 3. desperata jam partitudine. (Gf. Plaut. 
Aul. 1. 1. 36; 2.3. 9 Cod. Theod. 9. 42.10./«//. Val. 1. 6.) 

Accedit ad illa vocabuluDi wiguedo : 

M. 19.4salubriunguedine contusi corporissupeiiinire Hvores, 

quod jam apud Apuleium exstat (Met. 3. 21). 

Restat ut de aliquot verbis loquar quee non inter su- 
periora collocari poterant. Vocabulum incensum (franco- 
gall. encens) pro tus a Sulpicio Severo semel tantum 
adhibitum ^, nemo est qui non inter vulgaria numeret ; 
non idem affirmaverim de vocabulo consce?isus, quod 
recte quidem formatum, aliis tamen scriptoribus minime 
probatur, qmhu.s ascensus magis placet : E. 2. 17, negato 
in astra conscensu; non ideni de verbo secretarium (fran; 
cogall. sacristie) [E. 1. 10 ; D. II. 1. 2; 8. 8] ; quod jam 
sed alio sensu apud Apuleium iuvenitur. Sciunt tamen 
omnes quam multse verborum formse ex illis in-ariifs, 
~aria,-arium exeuntibus vocabulis in linguas Romanicas 
profluxerint. Secretarium vero non latinae linguse super- 
fuit, sed ad ejus vicem successit sacristia, portentosum 
inflmse latinitatis verbum ^ 

1. I, 47,4, Incensum Deo obtulit. 

2. Verbum ipsum secretariu^ in lingua vulgari ncquaquam dura- 



— 5 — 

De vocabulis autem graecis, quorum perpauca apud 
Severum reperiuntur , nihil equidem habuissem quod 
dicerem — propterea quod nihil ad sermonem vulgarem 
pertinent, exempli gratia : amphibalus (D. II. 1.5 et 7) ; 
diploisiji. 35. 7) ; idolium (sc. templum idoli. D. III. 8. 4 
et 5); usia (II. 43. 2) — , nisi adhibuisset verbum eremita 
quod, cum apud nullum superiorem legatur scriptorem, 
linguse Romanicae susceperunt : D. I. 17. 1 : in quo bea- 
tissimus Paulus primus eremita est diversatus. Quid 
dicam de eremus? quod verbum apud Severum velut 
apud ceteros Ecclesiasticos scriptores sescenties occur- 
rit? Quid de scandalum? quod Christianse linguse pecu- 
liare factum est. Pra3stat de nominibus adjectivis dis- 
serere. 

§ 2. — De nominibus adjectivis. 

Gum plura sint, quse Severus insolentius usurpavit, 
nomina adjectiva, cavendum est in primis ne omnia 
vulgaribus verbis annumeremus, et rustica esse creda- 
mus qu8e tantum testimonio sint nondum latinam lin- 
guam omnino exaruisse. 

Quod si enim omnia-«/^6- finita adjectiva singillatiai 
exsecuti erimus, quse nove vel insolenter a Severo usur- 
pata videntur esse, quid inde ad cognitionem sermonis 
latini vulgaris redundabit? Excepto verbo rotalis (D. 1. 
13.2: bovem unum liabebat, cujus hic erat totus labor, 
impulsa rotali machiiui aquam producere. Gf. Capit. 
Opil. Macrin. 12. 7.) quod de machina dictum est usita- 

visse testatur nostrum secretaire quod XIIIo p. C. seculo a doclissimo 
viro Brunetto Latini ad vitam revocatum esse apparet (Cf. Tresor, p. 71 : 
Icist sains Jaques fu secretaires nostre Seiynor.) 



— 6 — 

tissima, nullum aliud yideo quod plebei sermonis esse 
contenderim. Etenim omnia fere quse laudare possim 
propria sunt ejus dicendi generis quod vel in procuranda 
re publica vel in judiciis exercendis usurpatur. ^icfiscalis 
(D. II. 3. 2 raeda flscalis) sic imperialis (II. 1. 4; 49, 3) 
sic officialis (II. 49. 4. D. III. 4. 7; 11. 7) sic principalis 
(D. III. 11. 8) ssepissime apud doctissimos viros, qui jus 
interpretari soliti sunt, etinpublicis tabulis vel codicibus 
inveniuntur. Unum verbum, mundialis dico {Chron. pr. 
4. miincliales 1mtorici\ Gf. II. 4. 6.), Ecclesiasticorum est 
scriptorum, videturque idem anomalum (ut mihi liceat 
illo Servii uti vocabulo) ; quippe mundalis non mundialis 
esse debuit. Sed istiusmodi vitia quam libenter sequioris 
sevi scriptores excusaverint innumera docent exempla : 
parricidialis (Ambr., Gain et Abel 1. 2. 5. Orell. inscr. 
5497. — ) conjugalis et conjugialis^ confmalis et confi- 
nialis^ memoralis et memorialis, noxalis et noxialis^ 
participalis Qi participialis ; prophetalis Qi prophetialis ; 
annalis et annualis; pascalis et pascualis; spiritualis 
et spiritalis etc, etc. , de quibus vide lexica. Gum vero 
borum adjeclivorum nominum ususapud posteriores adeo 
invaluerit, ut plenissimum indicem describere sit difficil- 
limum, non satis mirari possem si quis fecundissimam 
illam vim sermoni vulgari unice adjudicare vellet. Omit- 
tamus enim qusedam vocabula [seternalis^ hibernalis ma- 
gnalis et similia), quae, cum tantum referant antiquiores 
melioresque formas {seternus ^ hihernus , magnus....) 
plebeise lingucejure ac merito assignanda sunt; quid vero 
dicendumde«ce;'i;«//.y, aditialis ^agminalis ^ dapalis ^e,ic. ? 
Credo equidem hujus modi voces semper linguse latinae 
arrisisse, sed prsesertim extremis temporibus, quoniam 



— 7 — 

pleniores ac consonantiores essent^ adolevisse et accre- 
visse '. 

Adjectiva vero m-arws desinentia , ciim prtesertim 
Plauto ^ accepta sint, multaque post eum deciderint, vel 
rursus Gellii Apuleique temporibus apparuerint, nihil 
obstat quin plebeia esse dicamus, qualia sunt apud Se- 
verum nostrum : 

Annonarius. I. 41. 7 rei eum annonarise prfefecit. Gf. Veget. 
m. 3. 3. Impp. Arcad. et Honor. God. Theod. 11. 22. 4. 

CoNsuETUDiNARius. D. I. 14. 2 consuetudinarium cense tem- 
pus. Quod verbum a Sidonio quoque et a Salviano, galHcis 
seriptoribus, usurpatum esse lexica nos docent. 

Temporarius I. 28. 7. Judas temporarius dux belH as- 
sumptus est. 

Haud ahter judicandum esse opinor de adjectivis in 
-icms exeuntibus : namque istiusmodi formationis exem- 
pla potissimum apud scriptores minime elegantes repe- 
riuntur \ et in ItaUcorum lingua servata sunt (subst. in 
iccio^ izio). Horum adjectivorum magnapars a participiis 
incUnatur, ita tamen ut fere idem valeat adjectivumquod 
participium, exempli gratia compositicius nomini eadem 
sit significatio quse participio compositus; nonnuUa vero 
denominativa sunt, velut cirmenticius^ geutilicius^ la- 
nisticius, etc, et apud Sulpicium Severum : 

1 . Cf. sequalis — amharvalis — auguralis — capitalis — comitiatis — 
decpmviralis — dotalis — exttialis — extemporalis — fatalis — feralis 
— fluvialis — frugalis — • glacialis — hiemalis — letalis — liberalis — 
lustralis — maritalis ■ — matronalis — medicinalis — mortalis — mu- 
ralis — natalis — navalis — nemoralis — nuptalis — pastoralis — 
pluvialis — provincialis — regalis — ritualis — sacerdotalis — septem- 
trionalif — septemviralis — socialis — sodatis — vocalis — etc, etc. 

2. Lorenz, Pseudol, 290 et 925, et H. Roensch, op. L, p. 134. 

3. Cf. Albr. Kcehler, De auct. bell. Afr. et Hisp., latinitate in Actis 
Semin. philologici Erlangensis, vol. I, p. 376. 



Palmicius. D. I. 11. 4 conspiciunt palmiciam sportam. 
D. I. 14. 2 casu contigua cum panibus quinque palmicia 
fiscella pendebat, 

quod recentissimum esse testantur lexica; 

Pkllicius. D. 1. 4. 1. ibi invenio senem in veste pellicia. 
D. II. 10. 3 cum subulcum algentem ac peene nudum in 
pellicia vesle vidisset, 

quod adjectivum loco nominis substantivi acceptum fre- 
quentissime a Francogallis usurpatur (Gf. jjelisse. ital. 
pellicia). 

Ne adjectiva quidem m-bilis exeuntia, quorum mox 
mentio fiet, ab hoc genere sejungi possunt; nam et soli 
posteriores scriptores ea in deliciis habuere, et vir erudi- 
tissimus idemque harum rerum peritissimus Hermannus 
Koensch in opere suo digessit * : 

CoNSPiCABiLis. M. 21. 1 diabolum vero ita conspicabilem et 
subjectum oculis habebat. Gf. Prudent, tt. cxi-o. X. 631; Phoe- 
bad., de Filii Divinit. 8; Sid. ep. 8. 4. 

GoNTEMPTiBiLis. M. 9. 3. diccntes contemptibilem esse per- 
sonam. D.II.W.Q : contemptibilem reddit exercitum. Gf. Ulp. 
Dig. I. 16. 9; 21. 2. 37; Arnob. 4 p. 155. 

CuLPABiLis. E. 3. 3 tu sola culpabilis. Gf. Apul. Arnob. 7 
p.222; Tertull., ad Uxor. 2. 1. 

Despicabilis. M. 9. 3 : indignum esse episcopatu hominem 
vultu despicabilem. Gf. Gassiod. Gompl. 14 in Acl. 

Accedunt duo Gallis familiarissima adjectiva, e. c. Ui- 
gerricus (D. II, 1.8: higerrica vestis) et gurdonicus (D. I. 
27.2 : audietis me tamen ut gurdonicum hominem) 
quse nemo vulgaris esse sermonis negabit. Nec omit- 

1. Ital. u Vulg., p. 109, sqq. 



— 9 - 

tendci simi Jif(/is (I. 52. 2; E. 1. 1; D. I. 9. 4) eiparifis 
(II. 14, 2; D. III. 9. 2) cum quibus conferri ea possunt 
qua3 Roensch adhibuit '. 

Quod ad composita attinet adjectiva, assentiemur ei- 
dem Roenschio, qui cotidiano sermoni assignat : 

Attiguus ^ Dial. I . d3. 8 altiguaramishumilioribus poma. 
— Cf. Apul. met. 4. 3 et 12; 6. 12 f — Paul. Nol. nat. 
S. Fel.l3. 331. 

DuoDECBNNis (otTTai >>£yo;j!.£vov). D. 111. 2. 3. paterfamilias 
quidam duodecennem fdiam ab utero mutam Martino co3pit 
offerre. 

iLLUCUBRATUS^.i^'.^.^. utsine dilectu ullo familiariterscripta 
aut neglegenter emissa illucubrata tibipenitus atque impolita 
tradantar. 

Immaculatus ^. /. 15. 1. agnus immaculatus. 

Denique ex optimorum codicum auctoritate Garolus 
Halm, textu suo recepit incasms adjectivum (D. III. 10, 3 
incassa tentamina) cujus non est alterum exemplum. 

§ 3. — De verbis simplicibus ^. 

Notum est a scriptoribus latinis ssepe verbum facere 
cum adjectivi alicujus accusativo ita conjungi, ut verbi 
aut intransitivi aut transitivi notio inde efficiatur. Usita- 
tissima igitur fuerunt inde ab antiquissimis temporibus 
« durum facere » pro « durare », « reliquum facere » 
pro « relinquere », « perspicuum facere » pro « demons- 
trare », « saucium facere » pro « sauciare » et si qua 

1. Ib., p. 118 et 117. 

2. Ih., p. 124. 

3. Roensch, Itala u vulg., p. 228. 

4. 16., p. 223. 

0. Siuiplicia ea dico quae nou cum particulis aut preepositionibus 
sunt composita. 



— 10 — 

alia sunt. Sed quemadmodiun plebeis hominibus natura 
ingenitum est, ut quam simplicissime quamque expedi- 
tissime, quid sentiant, exprimant, ita, illis vocabulis 
inter se arctius conjunctis, effectum est ut unum ex 
duobus componeretur. Nempe cum latinse linguse sit 
quoddam verborum genus in ficare cadentium, qualia 
sunt apud veteres amplificare, gratificari, Isetificare, 
magnificare^ notificare... ex adjectivis orta, minus ele- 
gantes, et, ut ita dicam, plebei scriptores sibi in eis prd- 
pagandis ac multiplicandis indulserunt. Hinc innumera 
ab Hermanno Roensch digesta in fcare verba, inter 
quse Sulpicii Severi esse comperi : 

Fructificare '. D. 1. 13. 3. ut mirum in modum virere at- 
que fructificnre horti illius holera viderimus. 

Glorificare ^. D. I. 18. 6. probatus oboedientia glorificatiis 
est passione. D. III. 10.5 sanctum suum usquequaque glori- 
ficans. 

HoNORiFiCARE ■\ /. 17.7, /Kmorifica Y>Siirem luum et matrem 
tuam. 

JusTiFiCARE \ I. 18. 9. non Justificabis implsLm pro mune- 
ribus. 

Quid? quod in hujusmodi conformationibus magis at- 
que magis brevitati et simplicitati studentes plebei viri 
novum verborum genus ex nominibus vel substantivis 
vel adjectivis in usum receptis dechnaverunt, qualia 
sunt dulcorare , foiclerare ., falsare , humiliare , sal- 
vare., etc. Sic Severus noster pro « brevem aUquam rem 
facere » breviare., et pro « aliquem salvum facere » sal- 
vare adhibuit : 

1. Roenscli, It. u Vutg., p. ilT>. 

2. Id., ilj. 

;j. /f/ , //>., p. 176. 
■i Id.. ilj.. II'. 



— 11 — 

Breviare. /. 1, 5. « quffi de sacris voluminibus breviata di- 
gesimus » quod verbum jam apud Quinlilianum usitatissimum 
esse notum est. 

Salvare. M. 6. 3. plures tamen suo sa/yay«7 exemplo. 

D. I. 22. 2. filiumque unicum ac domum totam cum uxore 
salvaret..; sescenties a scriptoribus Ecclesiasticis usurpatum. 

Conferatur etiam verbum fjuire (II. 43, 1. Interea 
legatos Ariminensis consilii ex parte nostrorum com- 
pellit imperator uniri hxreticorum communioni)^ quod 
a Seneca (nat. qu. 2, 2, 4) verecunde propositum in 
sermone vulgi vigebat . Neque minus apparet illa 
ovofxaTOTroia, id est , flngendorum nominum facultas, ple- 
beise linguse familiarissima, in eis verbis, quse apud Sul- 
picium legimus ^ : 

Anathemare. D. II. 12. 9. hsereticam judicasset et ana- 
themandam esse decrevisset. 

Stellare. E. 2. 3. stellantibus oculis... Gf. Plin. 37. 100; 
Symm.,Ep.3. 11. 

Vadare. / 22. 3. neque vadari tluvius poterat. Cf. Yeg. 
m. 2. 25. 

ViARE. D. II.3. 8. cognoscuntexviantibus. Gf. QuintS. 6. 32. 
hoc feliciter evaluit : at contra vio pro eo infelicius. Apul. 
Amm., Solin., 

§ 4. — De verbis compositis. 

De verborum cum prsepositionibus compositione dis- 
putans doctissimus vir E. Wolfflin * luculentissime de- 
monstravit praepositiones, cum in sermone erudito ac 
perpolito propriam signiflcationem retineant, in coti- 
diano tantum ad augendam corroborandamque verbo- 

1. Philologus. XXXIV, p. 158 sqq. 



— 12 — 

rum vim aptas videri. Quo fit ut simplicium partes magis 
atque magis composita verba suscipiant in eo dicendi 
genere cujus proprium est maxime significantia, quin 
etiam redundantia et superfluentia vocabula arripere. 
Sic apud auctorem Belli Africani « convulnerare » non 
« vulnerare » , « conterrere » non « terrere » ; sic apud 
comicos « despoliare » (in lingua nostra depouiller, in 
hisp. despojar) « deosculari », etc, etc, leguntur. Sic 
denique accidit s?epissime ut in linguis Romanicis om-" 
nino perierint simplicia. Gonferantur enim apud nos 
verba « conduire, convier, depouiller » ; apud Hispanos 
« comer, concomitar », etc Quse cum ita sint, videamus 
quatenus noster iis indulserit. 

Adorare pro orare D. I. 3, 2, ad sepulchrum Cypriani 
martyris adorare. Alterum hujus significationis exem- 
plum non afferunt lexica. 

Appropiare ' D. III. 6, 2 : appropiante Martino^ 
quod verbum a comparativo declinatum {propius)^ arctis- 
sime conjungitur cum appro.Timare \erho quod a super- 
lativo [proxime) tractum, in antiquiore nostro sermone 
aproismer gQX{Q,v2ivii. 

Gircumlatrare (M. 27, 4, licet nosmet ipsos plerique 
circumlatrent) etsi apud Vergilium et Senecam semel 
legitur, tamen, cum scriptores sequioris sevi et in primis 
Ecclesiastici frequentissime usurpaverint, familiari ser- 
moni propius est. 

Huc quoque referri potest circumsxpire (E. 1, 5, cir- 
cumsxptus ignibus). Nam passim in Vulgata invenitur. 
Quod ad verba cum praepositione circum composita at- 

l. Cf. Vulg. intpr. Exod., 5, 5, I, Macch, H, 4; 0, 10, Luc, 10, 34. — 
Lucif. Calarit pro S. Athuuas, 1, p. 82; Roeusch, p. 181. 



— 13 — 

tinet, perpauca sunt iii lingua vulgari neque invaluerunt. 
Formationum enim illarum ne vestigium quidem in Ro- 
manicis linguis apparet. 

GoMPATi (D. III. 18, 2 : compaHentis allor/Kw non 
p.rprobrantis clogio) vere plebeium est ; lioc enim voca- 
bulum primum ex Tertulliano notatum videmus neque 
antiquius habemus exemplum '. Jam increbruisse illud 
verbum testantur Cselius Aurelianus (ac. 2, 16), Phseba- 
dius, {contr. Arian. 19), Hieronymus [adv.Jovin. II 8, in 
Jerem. II. ad 9, 17 sq.) Augustinus [ep. 40, 6; Con- 
fess. 2), Alcimus Avitus (3 in Hn.) etc. 

CoNGAUDEO (D. III. 1, 2, Siquidem natura ita compa- 
ratum sit, ut meliore quis conscientia se nosse congau- 
deat) esse idem fere quod gaudeo nemo negabit. dum 
TertuIIiani et aliorum Ecclesiasticorum scriptorum exem- 
pla legerit ^. 

In locutione conregnare cum filio (II. 33, 5) conre- 
gnare sine dubio pro simplici regnare posiium est; cujus 
usus habemus alios auctores sinceree latinitatis parum 
diligentes (e. c. Tert. , adv. jud. , 8 : Cleopatra conre- 
gnavit cum Augusto annis tredecim). 

Neque ahter se habet verbum con.sepelire toties a 
scriptoribus Ecclesiasticis adhibitum, quod non semper 
« una cum alio sepelire » sed « sepelire » tantum signi- 
ficat, e. c. apud Severum nostrum (D. III. 18, 1, ubi sit 
consepultus noster ille Pomponius)., qui de uno homine 
consepjelire dicit. Sed rectius idem Sulpicius (M. 11, 1, 
velut consepultis ibi martyribus). 

Gonspirant multi sequioris sevi scriptores in usu voca- 

1. TertuU., adv. Prax., 39; anim., .5. 

2. Roensch, op., L, p. 186. 



— 14 — 

buli exsafflare * quod Severus invitus ac renitens ad-. 
mittit : (D. III. 8. 2 quem (daemonem) eminns ut verbo, 
quia ita necesse est, parum latino loqiiamm\ exsuf- 
ftans^ Avitianus se exsufflari existimatis...), Exsufftare 
autem, cum apud Ecclesiasticos quidem proprie dicatur 
de eo cui munus est daemonas adjurare^ apud medicos 
vero idem sit quod inflare, inspirare, credo equidem 
hinc ortum esse vetus nostrum essofler ^ (ventulum 
facere alci, Plaut. Gas. 3, 5, 14, et Gurc. 316. Ter. 
Eun. 595). 

Obarratus solum apud Sulpiciura est (E. 3, 2 : nirni- 
rum obarratos habes notarios meos. 

Perurgere (D. III. 6, 4 : tum vero cerneres miseros 
diverso exituperurgeri) vocabulum est primum ex scrip- 
toribus Historise Augustse * notatum, qui omnium judicio 
vulgari sermoni plurimum inservierunt. Nihil igitur mi- 
rum si in Vulgata ssepissime occurrit. 

Pr^figurare vero (II. 3, 5 pedes vero partim ferrei 

partim fictites dividendum esse Romanum regnum 

prsefigurant) eidem dicendi generi assignare dubito, 
quippe id est vocabulum in quo prsepositio vim suam re- 
tinuerit. Sed hoc utut est, illud dubium esse non potest 
quin passim ab Ecclesiasticis viris et potissimum a Divo 
Hieronymo adhibeatur *. Non ita de sequentibus verbis : 
nempe//y'o^e.s^«r/ (D. I. 5, 6 : altiore consilio protestatus 



1. Id., ib., p. 192. 

2. Cf. Bat. d'Aleschans, v. 4824 : 

Mais la ventaille ne ii velt pas noer, 
S'il a mestier, por le miex essofler, 
Et que delivres peiist li bers aler. 



3. Cf. Roensch. op. L, p. 196. 

4. In Is. VI ad. 16, 14, ep., 18, 14 ; 36, 16. 



— 15 - 

ecclesiam auro non instrui) idem valet quod simplex 
testari apud Macrobium posterioresque Jurisconsultos, 
Qi prorulr/are (II. 5, 4, facti miraculum provulgare) non 
nisi apud deteriores scriptores pro vulgare accipitur '. 

Non hsec omnia sunt quse de verborum cum prseposi- 
tionibus compositorum usu apud Severum dici possint. 
Sed cura non ad verborum copiam sed ad elocutionem 
potius pertineant, has observationes in prsesentia omit- 
timus. 

§ 5. — De adverbiis. 

Pauca admodum sunt de adverbiis dicenda. Sulpicius 
enim neque formavit m-ter adverbia ab adjectivis m-us 
ducta, neque adverbia 'm-tim adamavit, qu?e sermonis 
esse cotidiani docent ei quibus earum rerum judicium 
est. Attamen apud eum comparent vel rara vel rainus 
legitima quse non indicare non possumus : 

Cruente pro soeve^ crucleliter (II. 23, 5 : victores Syrl 
cruente admodum victoria usi) serioris latinitatis est 
adverbium, quoniam Justinus (23, 2, 7; 39, 3, 8) eo tan- 
tum cum nostro usus est Sulpicio; Seneca vero (Ben. 5, 
16, 5) et Florus (3, 19, 2; 3, 21, 4; 4, 12, 36) compara- 
tivum, solus Orosius (1, 17) superlativum usurpavit. 

Sequuntur complures adverbiorum m-ter formae, quas 
cum in sequahum scriptorum operibus agnoscamus, 
communia ac promiscua illis temporibus fuisse credi- 
mus : 

1. Provulgare exstat apud Suetoninm (Ner., .36 roajuratioae^), Apn- 
lejum (apol., 84; eas litteras), Tertulliaunm (adv. Marc. 4, 21; icl noluit 
promdgari quod Petrus senserat), Donatnm (Ter. Ad. pr. 4.), Sidouium 
(ep., 9, 11 ; operam.) 

3 



— 16 - 

Inci NCTANTER (D. I. 13, 7 : ,sanclus vero iUe iiicunc- 
fanter accessit). Gf. Symm. ep. 3, 67, Hier., in Is. XII 
ad 43, 1 sqq. — Oros., 7, 34. 

Irrationabiliter D. II. 4, 9 : cum (juidem ad nos 
cOnversus diceret, non irrationabiliter in campo cafe- 
cliumenos fieri. — Gf. G. Aur., Hier., adv. Lucif. 4; /// 
Cant. tr. 2 col. 516. 

Mirum est adverbium latenter semel a Gicerone 
[top. 63) adhibitum, neque ab Ovidio poeta spretum 
[ex Pont. 3, 6, 59 et 60) omnino post lios scriptores eva- 
nuisse. Qua re non veri dissimile crediderim vocabulum 
illud parum urbanum judicatum esse, prsesertim cum 
rursus appareat, vergentejam in senium latina lingua. 
Gonferantur enim Ammianus (14, 1, 6; 2, 10, etc), Vege- 
tius {inil. 3, 36) Sulpiciusque noster (D. II. 1,5 : tuni- 
cam latenter eduxit). 

Specialiter vero proprium videtur esse philosophiiu 
vel grammaticse verbum, quod inde a Gelsi temporibus 
increbruit, ut docent aliorum et Severi exempla (II. 42, 
3 : cum tamen nihil de eo specialiter mandasset irnpe- 
rator). Item de visibiliter et invisibiliter (D. III. 9, 2 : 
parum scilicet, si invisibiliter cdeli virtutibus iiteretur^ 
nisi ipsse virtictes visibiliter servire Martino humanis 
oculis cernerentur) \ 

Restat ut de quibusdam adverbiorum formis dissera- 
mus qucB compositse videntur esse recentiori tempore. 
Vocabuh enim hucusque ^ millum habemus antiquiorem 
Plinio testem ; nuncusque vero quod Ammianus Marcel- 

1. De illisiu4//« foraiationibus vide Rebliuj^ium (p. 14) et Loreuziuni 
(ad Plaut. Pseud. V. 933), qui vulgai'is potissimum sermonis eas esse cou- 
tendunt. 

2. E. 3, 13. Juiii ■>atid- cst 'juod iMcuvgae nercuvi. 



— 17 — 

linus (14, 2, 13) scripsit, vitium esl kitini seruionis et 
psene barbarum : (juod haud scio an sentiendum sit de 
qKoadu-sque (D. I. 20, 1, (luoadusque vivam semper et 
sapiaui; Gf. E. 3, 13, quoadust/uc ipse tu jusseris) et 
(juajitocius (D. III. 4, 6 : discede (juautocius)^ adverbiis 
urbano sermoni ignotis. 



CAPUT II 



DE NOMINUM AC VERBORUM QUORUMDAM NOVA 
SIGNIFICATIONE 

Gum nobis sit propositum ea potissimum perquirere 
quse acl cognitionem latini sermonis coticliani pertineant, 
haud pauca neglegamus necesse est quse minus apte in 
rem cadere videntur. Itaque non mirum est, si Sulpicii 
vocabula orania non proferimus quse a propria ac com- 
muni significatione recesserunt '. Ea enim tantum pro- 

1. Omisiiniis enim : Aclus pro acta (II, 12, 1 ; 14, 1 ; 26, 14); arntntus pro 
pompa (II, 34, 5); awionx et cellaria (II, 41, 2); comUatus pro aula 
priucipis (D. II, 5: III, H, 3); evcctio (II, 42, 3); fabula pro confabu- 
latio (E, 1, 1); pensitatio diwna pro cibus et potus (II, 8, 3); titulus, 
azr^kr^ (1, 8, 5); tractator pro interpres (D, I, 6, 1); tractus (I, 23, 8) ct 
temporis tractus (I, 13, 6; II, 5, 1; 9, 3; 12, 1; 33, 4): captivus pro //(- 
ritus (II, 45, 2); compendiosus pro hrevis, o-jvto[xo; (I, 1, 1); captatus 
pro deceptus (D, II, 1, 4); fungi vita pro defungi vita (I, 41, 6 ; 47, 4); etc. 
Appetere pro tentare ad stuprum vfl adulterium (II, 11, 4; 1, 5; 13, 8j ; 
corripere pro tentare vel corrumpere (I, 28, 1); excolere pro vehementer 
appetere (I, 23, 5); explicare pro absolvere (I, 40, 2; II, i\, 5); susci- 
pere superstitiones (II, 18, 7 ); transferri pro transferri in cxlum (I, 2, 
3, 45, 3), etc. 

Adde quod verba uonuiilla Clirislianse religionis propria negleximus : 
Benedictio, id est, « res usii et contactu alicujus sanctificata » (D, II, 8, 9); 
circumcisio (II, 31, 4, etc), conversatio, pro vivendi ratio, avaatpo^Ti 
(M. 22, 4; 26, 2); cultura, uiooLa^ioL (I, 51, 4; gentes (I, 49, 5); Cf. gen- 
tiles (II, 1, 3) et Gentilitas (I, 49, 4); humiUtas (M. 2, 9; 10, 2); 
passio vel Dominica (II, 33, 5), vel martyris (II, 32, 6); seculum pro 
mundus sive orbis terrarum (I, 4, 2); pi-sedicare (M. 1, 1), et prxdicatio. 
(I, 48, 3). 



— 49 - 

ponemus quae parum urbana esse videbuntur. Quemad- 
modum autem plebei ingenii proprium est non nisi so- 
nantia ac significantia verba promere, ita in verborum 
immutando sensu vividum quoddam ac dilucidum re- 
quirere solet. Hinc mirai illse voces quibus in gallica 
nostra lingua corporis partes expressae sunt, ut vocabu- 
lum tete idem sit quod « testa » {tesson), jambe quod 
« gamba » {genouillere) ^, poitrine quod « pectorina » 
{cinrasse) ^ epavle quod « spatula », /?^«i^quod « pellis » 
ifourrure)^ joue quod « gabata » {jatte, ecuelle). Hinc 
plebeius homo non discitj sed apprehendit; non ducit^ 
sed minat; non exspectat, sed attendit; non onerat^ sed 
carricat; non recumbit, sed se collocat; non vertit^ sed 
tornat. Unde intellegi potest apud eos frequentissimum 
esse illius figurse usum quse [xsTacpopa grsece vocatur. Nos- 
trum igitur erit perquirere quse verba a Severo translata 
plebeia vere dici possint. 

In primis sint posita quse plane manifesta sunt. Saepis- 
sime in Vulgata ^ et apud Severum occurrit vocabulum 
lacus pro fossa vel fovea : 

I. 18, 5. Si quis defossum lacum non cooperuerit, 
pecusque in lacum ceciderit. 

I. 54, 4, in lacum immensi profundi {Jeremias) de- 
missus est. 

II. 7, 2, principes pervicere ut in lacum demittere- 
tur {Daniel)^ etc. 

Notum quoque est non jam domum sed mansionem in 
linguis novis usurpari, cujus vocabuli propria est signi- 

1. Cf. Hispan. ling. pierna, a vulgari latino vocabulo « perna • 
IJambon). 

2. Ct. poitrail a. « pectorale », quod equi pectus adversum tegit. 

3. Roensch, It. u. Vulg., p. 315. 



— 20 — 

ficatio : manondi (ictio^ sed- mox idem valuit quod apud 
nos maison. Severus autem hoc vocabulum ssepius adlii- 
het eodem sensu quo nos dicimus « appartement » . Gf . 
E. 1, 10 : mamionem ei in secretario ecclesife clerici pa- 
rarerif/it. D. II 8,7: prwteriens erfio Martinns in secre- 
tario ecctesix habnit mansionem '. Et, quoniam se prae- 
het occasio , animadvertendum est verbum ecclesia 
(E. 1, 10 : mansionem ei in secreturio ecclesise clerici 
paraverunt) non esse pro « Christiani populi eonventu » , • 
sed facillima translatione significare « locum quo orandi 
causa conveniant Ghristiani ». Quod cotidiani esse ser- 
monis demonstrant et linguarum Romanicarum et lati- 
norum scriptorumexempla : Auretian. Imp. in qiiaftam 
epist. ap. Vopjisc. 20 « quasi in Christianorum Ecclesia 
non in templo Deorum omnium tractaretis ». Ammian. 
21, 2 extr. : « Progressus in eorum Ecclesiam... » id. 
28. s. f. Plurimi autem sunt apud nostrum loci (II. 33, 
4 : Hierosotijma . . . frequentissimis cic magnificentissimis 
rrctesiis ador/iata. M. 10, 3 : adhferenti ad ecclesiam 
cettuta asffs c.st. ib. 13, 9 : tft jain it)i nffttus tocus sit, 
f/ifi non aut ecctesiis freqfienti§simis aut monasteriis sit 
reptetffs). 

Haud scio an opinio [rffmor^ famci) vulgari sermoni sit 
assignanda, his locis : II. 29, 1 : sed opinio omnium in- 
vidiam incendii in principem retorquetxft . — II. 6, G : 
Danietem itlustri opinione comjjcrtum universo imperio 
prsepjosuit. Eodem enim sensu legitur opinio apud Sue- 
tonium (Ner. 53 : exiit opinio^ proxifno lustro descensu- 



1. Adhibuit etlam hoc verbum alio sensu, iit D, 1, 8. 1 of) Alnxan- 
dria autem scdecim mansionihus afjesf, videtur autem idem esse quod 
apnd Ctesarem statio (etape). 



— 21 — 

nnii einn ad Olympia infcr atliletas) et apiul Justinum 
(8, 3 : Mittit gui npinionem sererent, regern rnayna pe^ 
cunia locare) . 

Inter adjectiva vero primum occurrit « gr^ndis » qiiod 
pro « magnus » in cotidiano sermone usitatum fuisse 
viri docti censent : etenim cum in linguis liomanicis vix 
rara verbi « magnus » vestigia agnoscantur, jam in vul- 
gari Romanorum lingua paulatim excidisse credendum 
est. Testem adhibuit Albr. Jioehler ^ belli Africani auctp- 
rem qui, ubicumque « magnus » occurrere debuit adjec- 
tivum « grandis » posuit : sic, peditatu.'s grandis (18, 1); 
yrandis familia (34, 2); levi$ arniaturx grandis nu- 
merns (48, 1); contra Gsesar (B. civ. 3, 10, 3 magnw 
copise; B. gall. 1, 3, magnus immerus^ etc). Sic apud 
Sulpicium iiostrum (I. 27, 4 : grandi AUophylorum 
exitio abreptx iixoris iniuriam yltus xndebatur; M. 11, 
2 : grandi se scrupulo permoveri); cum vero scrupuhnn 
sit proprie levissimum omnium pondus, videtur quam 
mire cum « grandis » adjectivo conjungatur idem qupd 
« ingens » vel « immanis » significante. Sed non hsec 
erant superlata verba eis hominibus quibus non jam erat 
perspicuum quid « scrupulum », quid « grandis » pro- 
prie indicaret. 

Neque minus forti dicendi genere utitur Severus, D. I. 
14. 5, dejectis in terram profundo pudore luminibus. 
Etsi enim Cicero translate « profundus » sumpsit pro 
« immensus, infinitus » (in Pis. 21, profundre libidines)., 
quam vim eloquendi neque a SaUustio ^ neque a Velleio ^ 

1. Auct. bell. Afr. et Hisp. Latiiuta^, p. 307. 

2. Sall. J. 81, flt profiwda avarilia. 

3. Vell., 2, 12o, ratne qiiadam el profunda confundendi omnia cupi- 
ditate. 



22 

alienam fuisse constat, taraen niliil obstat quin hoc 
e plebeio fonle petitum sit. Quid de adjectivo « vali- 
dus »? I. 22, 3 : Sed Jordaim flumen mUdmlmuin 
transitum prohibebat. Cum proprie dicatur de iis qui 
corporis tum viribus tum sanitate prsestant, usurpatur 
tamen a poetis de rebus etiam inanimis \ Jam vo- 
cabulum illud, si animadverteris nusquam apud Gsesa- 
rem, apud Giceronem rarissime comparere, et inde aprimo 
post Ghristum seculo potissimum in medicorum hbris ^ 
invaluisse, vulgaridicendi generi assignarenon dubitabis. 

Denique haud procul absum quin cotidiani sermonis 
esse credam adjectivum « miser » pro « ineptus » posi- 
tum : II. 50, 4 fuit... audax, loquax, impudens., sump- 
tuosus., ventri et yulse plurimum impertiens. Hic stul' 
titise eo usque processerat, ut... Ausus etiani miser est 
ea tempestate Martino episcopo palam objectare haeresis 
infamiam. 

Occurrit etiam aho sensu, his locis : M. 25, 3 Mise- 
rum me (sc. indignum) pjsene non audeo confiteri cum 
ine sancto convicio suo difjnatus esset adhibere^ aquam 
manibus nostris ipse obtulit. — E. 1, 3 : o istum, quis- 
quis est., miserum! Judseorum in verbis ejus perfidiarn 
ct dicta cognoscimus. — E. 1,6, Agnosce enim., miser., 
agnosce quod nescis. 

Prior autem verbi significatio, quae in nostro vocabulo 
« paucre » quoque inest, scriptoribus Romanis minus 
elegantibus non erat ignota ^ 



\. Cf. Liicret., 3, 508 el 6, 137; vaiidus venlus; 1, 301, validus sstus; 
6. 228, validum fulmen: 1, 292 validum flumen. — Lucan., 5, 618 validi 
fluctus . 

2. Confer enim omnia Gelsi exempla quaj Georges in Lexico adhibuit. 

3. Cf. Cels. 5. 26. 34. miserum remedium, i. e. inepte propositum. 



— 23 — 

Scitus iinde in sensiuu adjcctivi « bellus » transierit 
non satis compertum habeo : D. III. 15, 2, aryuebatur a 
muttis non wlum pueros barbaros sed etiain puellas 
scitis imttibus coemisse. Sed cum non solum apud Te- 
rentium ' , sed etiam apud Lampridium - inveniatur, 
omnino cotidiani sermonis est. 

De verbis locuturo mihi liceat a vocabulo manducare 
exordiri quod semel tantum a Severo adhibitum '^ linguai 
Romanicse pro edere vel comedere reposuerunt. Etenim 
manducare, cum idem sit quod dentibus cibos exte- 
nuare^ exemplis supra allatis addi potuit quibus com- 
probatum est vividum quoddam ac significans a plebeis 
hominibus semper requiri. 

Notatione porro dignum est verbum fatigare^ quod in 
GaUia, ut Severus testatur % pro « cavillari » valebat, 
unde fatigatio^ id est, « cavillatio, qua risus causa quem- 
piam fatigamus ^ » 

Denique vere plebeiai sunt voces compungi : D. III. 
13, k^merito, inquit^ Martine^ compungeris^\ confun- 
clere pro « pudore suffundere » gr. alar-/_uv£iv, quarum 
plura sunt apud Severum exempla : M. 9, 6 quo lecto 
clamor populi tollitw\ pars diversa confirnditur; ib. 



1. Ter. Andr. 3, 2, 6, scilus puer. Cf. DonaL. ad loc, elegans, pulcer 
guod Grssci x6(T(i.civ dicunt. 

2. Lanipr. Gomaiod. 2 fin., forma scitior . 

3. Sulp. Sev. D, I, 46, quauiquam ego studio manducandi etiam angelos 
manducare credarn. — Gf. Marc. Emp. p. 297, E, radicis edulis id est 
quie manducatur; id. 366 B, restituit cupiditatem manducandi. Plin. 
Val. n. 17, nec carnem manducet donec sanus fiat, etc. Gf. etiam Roenscb, 
lib. 1. p. 214. 

4. Sulp. Sev., D, I, 4, 6, nullatn occasionem omittis quin nos edacitatis 
fatiges, ib., I, 5, 2, ne se Gallus eestimet fatigari... 

5. Sulp. Sev. D, I, 4, 6, dum fatigationem meum accipit. Cf. Sid. 
ep. 1, 8, fatigationum salibus admixtis. 

6. Cf. Roensch. It. u, Vulg., p. 354. 



— 24 - 

16, 5 qua ilJe voce' con/usus ulistipint; D. 1, 14, lupa 
comcln jmxlore confwidUur ; D. II. 3^ 9, comcii facti 
ac meriti^ptidore confusi; D. II. 11, 5, turn demumvxUes 
confusuH eruhuit ^ ; unde confusiOy id est « pudor » 
(aitrx^^vvi) : D. 1,14,5 quam illius confusionem eremitanvi.- 
seratus...^ vel « Iristitia ». E. 3. sub fin. tam erut sancta 
de ejus (jlorid exultatio., quam pia de morte confusio ^; 
denurrari quod italica lingua « dimorare », nostra « de- 
meurer » factum est : D. I. 15, 3 quem... reppererunt in 
extremo illo deserto. . demorantem ^ ; dissimulare, \{\ 
est neglegere * : I. 13, 3 nec dissimulari crueiMuu,i i^l- 
perium liccbat. II. 1, 4 ne dissimulatum imperium 
rcgis consecidura macies proderet. D. I. 14, 4 ad eiim 
venire dissimidans. D. II. 1, 4 dissimidatum se a cle- 
rico querens; unde dissimulanter pro « neglegenter » : 
I. 48, 5, igitur non dissimulanter , ut olim Sodomis 
audita est vox prophetse; insinuare id est « potupi 
facere'' ». II. 42. 6 : decreta ad imperatorem legatio qu:e 
gesta insinuaret. 

Atque vide qualia sint fere omnia quse modo attuli- 
mus : nempe composita cum praepositionibus vocabula. 
Ouo fit ut vera magis alque magis esse videantur ea 
quPB de compositorum verborum liberiore usu diximus. 



d. Cf. euudem Roensch, //>., p. 354. 

2. Jam apud Vellejum et Taciluui Irauslate pro perLurbatioue auimi. 
Cf. Roeuscli, p. ;i09. 

3. Cf. Roeusch, p. 'Xil. 

4. Cf. Veget., M., I, proem., 5, damnosam curationem dissimulave. — 
Augusliu. Civ. Dei., 1, 9, \. plenimqni' ah eis dncendis... male dissimu- 
latur. 

5. Insinuarc eo sensii apud Jurisconsultos iuvaluit iinde u posterio- 
ribus sumptum est. Cf. C. Paucker, gcrutar, p. ■10 et 44, ubi adde Hier.. 
ep. 125, 2. totiim griod insinunre tihi rupio... iUud est, id in quo Utore 
pudicitise piraia sit noveris. 



— 25 — 

Qiiid? qiiod nonnulla afferre nune licet qucT., quia tantum 
de notns vocabulis erat qufeslio, supra enumerare dis- 
tuli. Etenim, cum pro simplici verbo « solvere », ahsol- 
vere vel cUssolvere *; pro « mittere », amittere ^; pro 
« servare », observare ^; pro « curare » \pro('urare ^; pro 
« movere » , promovere '' ; pro « trudere » , retru- 
dere % etc, saepius apud Sulpicium occurrant, non for- 
tuito illud aut scriptoris arbitrio sed ex lingiue necessi- 
tntibus factum esse existimaverim, cui jam fere nihil 
simplicia valebant. 

Sed quam parvi momenti sint illae praepositiones, do- 
cent hsec verba in quibus aliae in aliarum locum succe- 



1. M., 25, 6 in absolvendis scripturarum qu.rstionibus promptus; id., 6, 2, 
matrcm gentilitatis absofvit errore. Chron. I, H, 6, quod (somuiiim) c?»» 
a pnidentibus A^gyptiotmm non posset absolvi; II, 2, 4, visa regis refert 
absolvitque; II, 42, 5; absolutis omnium aniinis {= mala siispicione 
liJ)cratis). 

Unde absolutio judicii (i. e. diremptio, sive decisio) : I, 39, 3, diffi- 
cilis judicii absolutio. Cf. clissolvere Ghron., I, .50, 1, sacrilegii pcenas 
(lissolvere. 

2. D, III, 1, 1, hesterno auditorium amisit. Cf. II, D, 14, G. « dubilare 
ccnpimus, utrum Gallum adhuc essct melius audire, an exoptatissimo 
nobis viro... occurrere. Tum Galhcs : etiamsi non ob adventum sanctis- 
simi sacerdotis, relinquenda nobis hxc essel oratio, nox ipsa cogebat hu- 
t usque prolatum finire sermonem. » 

3. Chron. I. 33, 7, non ordines nbservare. Sic Halni. ex mss.; servarc 
malebat Vorstius. 

4. Chron. II. 1, 4, imperiaJibus impcndiis procurahantur. 

5. Chron. I, 21, 4, Igitur Moyses e.c eo loco promovens. 

6. M., 4, 6, retrudi ergo in custodiam jubetur. Cf. IJeges, 4, 9, S, 
rctrudere aliqucm in carce}-em. — Cod. Theod. 1, 5, 1, in metallinn. Multa 
suutprosimpiicibus cum « re >• particula composita verba quse in senes- 
cfute latinitate deprelrendas, Cf. relegere (i. e. legere). V. Aurel., 24, 7, 
/wWere(cibum). — C;el. Aur., VI. 1,8. — Reficere poemata Apul. Flor., 
9, p. 12, 2 Kr. — Remittere (i. e. mittere) Fulg. Mijth., I, p. 610. — 
Dict. Cret., II, H ex. — Respicere Dar. 10, 21. 24, 33. — Retinere. I7c/. 
Cvs. I, 3, 33, 28. Dict. III, 20, elc. — Relractare (i. e. tractare) Tert., 
idof. 13, 17 et srepe. — Recludere Terl.. idol. 17, quod patrum nostrorum 
lingua « reclure ■■ verbo expressnm est. Hodie porro dicimns « rape- 
tisser », non jam « apetisser •>. 



— 26 — 

dunt : cTponere * pro « deponere » , incedere ^ pro 
« exoriri •>■), praecidere ^ pro « concidere », prodainare * 
pro « exchimare ^ » . 

Quod si non de latinitate Sulpicii tantum sed de ea 
ratione in universum disputaremus qua Romanicse lin- 
guse latinorum yerborum significationem immutaverunt, 
non satis esset suo ordine omnia vocabula disponere 
quse translata fuisse constat. Nostrum quoque esset de 
causis ac condicionibus cognoscere. Quod quam difficile 
sit nemo non videt, cum in intimum animi sensum, quo 
nihil est in bomine reconditius, sit introspiciendum. 
Qusedam vero patent ac manifesta sunt, modo recentium 
populorum et privata et publica instituta respicias. Uno 
vel altero exemplo uti satis est. Gur « parabola », non 
« verbum » exstat in recentiorum linguis ? Nimirum 
quia « verbum » christianse rehgionis pecuhare pro 
sancto ac divino habitum est. Parabola autem in coti- 
diano sermone invaluit quod semper recurrebat in prse- 
dicando Evangelio. Denique unde civitas in locum urbis 



1. D. II, 1, 8, bifierricam vestem... quinque comparatam argenteis rapit 
atque ante Martini pedes iratus exponit. — D. II, 2, 4, quem jam exani- 
mem vi veneni ipse Euanthius suis humeris illatum ante pecles sancti 
viri.., exposuit, 

2. I. 8. 2, Gravis annonw inopia incesserat, 

3. I, 10, 4, cujus progeniem in hoc tam prieciso opere inserendam non 
putavi. I, 19, 3, inserenda huic tam prasciso operi non putavi. II, 27, 3, 
Ne guid forma prscisi operis rerum dignitatihus deminueret. Cf. Quin- 
til. et Gel. (De Vit.). 

4. D. III, 2, 7, proclamat pater... et hanc primam se filicV audire vocem 
cunctis stupentibus fatebatur ; ib., III, 14, 8, magna coce proclamans. 

5. Notatione quoque digaa apud noslrum videntur haec : non com- 
parere (ayavii^jTOat), M., lo, 3, in ipso ictu ferrum ci de manibus excus- 
sum non comparuit (Cf. Roensch, op. cit., p. 349); deprecari (i. e. de- 
testari), II, 43, 4, regressis legatis licet vim regiam deprecantibus, negata 
commicnio. Denique innumera suut loca ubi defungi (mori) et defunctus 
(mortuus) usurpantur. Cf. Caroli Halmi verborum alque locutionum 
indicem. 



— -27 — 

successit? Primum dici potest verbum « urbs » exilioris 
fuisse formcP. quam ut permaneret. Tum vero cur « oppi- 
dum » ipsum evanuit? Addendum est igitur fuisse hanc 
provinciarum consuetudinem ut non Romam sed Urbpm, 
dicerent, nomen pFene sacrosanctum ac rerum capiti 
reservatum ; civitate vero nihil pulchrius nihil optabilius 
videretur. Itaque, populis omnibus in civitatem sus- 
ceptis, nullum dignius nomen fuit quod singulis urbibus 
imponeretur *. 

Plurimum quoque ad hsec omnia illustranda valeret 
anquirere quid plebeii homines a mihtibus, quid a clas- 
siariis, quid ab artificibus, quid a medicis, quid a juris- 
consultis mutuati sint. Atque haud scio an Severus ipse 
nobis complura exempla suppeditet, qualia sunt : « au- 
dientwm poscere ^ », et « dispositio, id est, imperium, 
gubernatio ^ » , et « persona » (frg. personne) \ et « pr^- 



1. De verbo c.ivitaa pro urbs vidc luculentissimam E. Wolfflini dis- 
putationem : Ucber die Latinitat des Afrikanus Cassius Felix {^itzungs- 
berichte der Kon. bayer. Akadeniie der Wissensschafteu, 1880. IV Hcft). 
Nobis satis erit exempla colligere qufe apud Sulpiciura invenimus : 
I, 4, 3, Nebroth gigantem genuit, a quo Babijlon civitas conslructa tra- 
ditur. II, 34, 1 (crux) dirutse civitatis oppressa ruderibiis. Mart. 3, 1, 
in porta Ambianiensium civitatis; ib., 4, 1, coacto in unum exercitu apud 
Vangionum civitatem; G, 4, multisque affectum injuriis de civitate extur- 
bavit;9, 2, ad civitatem usque deducitur. 

2. II, 4i), 3, audientiam regis poposcit, ut de fide coram adversariis 
disceptaret. Cf. Am. 'i. 20, quam viam vobis pandere deorum ad audien- 
tiam creditis. Leo M. app. ad opp. tom. 3 tit. p. 410, M. audientuim 
rogare. Speciatim vero ajiud jurisconsulto.=! usurpatur pro auditione 
et cognitione causaruui qute lit ab eo qui habet jurisdictioncm. Cf, 
Cod. 2, 13, 1, inter litiqatores audientiam tuam impertiri deb^bis. Cf. 
ib. 3, 13, 1 ; 7, 19, 7 

3. D. I, 18, 2, Monasterium magnse dispositionis. Cf. Gordian., upud 
Capitol, Gordian., III, 27, cujus ductu et dispositione et hxc transe- 
ginius et cetera transigemus, Sidon., ep. 3, 6, e.xtr. 

4. Persoria cum rarissime eo sensu apud veteres appareat (Gf. Cic, ad 
Att., VIII. 12, 4), frequentatur a jurisconsultis (Cf. Diriisen s. v.). Exceptis 
his et duohus aliis (sc. Capit. Ver. 4, '6 et Firm. math. V. I), omnia 
quae coliegere potui exempla ex gallicis scriptoribus hausta sunt, quod 



— :28 — 
siimptio^ i. e audacia '»,61 « siibstantia, i, e. res fanii- 
liaris ^ », forsitan et n postulatio, i. e. querela vel objur- 
gatio de aliqua re^ », qua3 omnia sunt Jurisconsultorum. 
Atque inter verba agnosce hgec ex eodem fonte petita : 
« deputare, i. e. assignare * » et « disponere » pro « sta- 
tuere ^ », Denique medicorum est « refectio » pro 
'( prandium "^ »; christianse rehgionis « justitia » pro 
« vitse integritas ' ». 



iiiirLiin sane \idebjlui'. Siili). Se\ . .\1. 11. j, itiirum in inodum oocem lo- 
quentis qui aderant audiehanl, personatn tainen non videhant. D, I, 14, 4, 
sed non erat incerta suspicio qiue furtum persona fecisset. D, II, 8, 0, 
persona curata est. — Sidon., ep. 2, 2. ita ut tot possit recipere sellas 
quot solii signa personas. — 4. 24. iaiis persona qux velit medium re- 
laxare, cum tolwn possit exiyere. Gf. 5, 17 ; 7, 5; 8, 14 ; 0, 3 et 11. — Saiv. 
fiiib. D. III, 84, si inaximum srelus minores videantur aqere persono'. 
IV. 100, qui non in quamcumque personum cupiditatis improbse colo?' 
Iraxerit, meiitis sequatur insaniam. — Greg. Tiir. h. Fr., 2, 7, ridit 
duas personas se invicem venerabiliter salutantes; IV, 13. Collectis vilibus 
personis... eosdem tantummodn diligebat... (Cf. C. Paucker, Beitrage, III. 
p. 658;^. 

1. I, 33, 4, illirita pr;esU)nptioiie rrx ad virrin saccrdotis holocaustuin 
oljtulit. (Cf. Lcxica). 

2. I, 7, 6, Isaac Sara edito substantiam tradidit ; ih.. 8, 2, multiplica- 
tusque pecore atque omni substantia. — Ib.. 45, 4, et ipsi sufficiens 
rivendi suhstantia data. 

3. Ciim in re forensi postulatio sit « petitio deferendi nominis cujus- 
piam, accusandi graLia » (Cf. Ca3l. ad Cic. fam. 8, G, inter postulationent 
et nominis delationcm uxor a Doiahella discessil) mox de ipsa accusatione, 
querela, dicta est, ut apud Plautum, Cas.. 3, 2, 26, si quid ejus esset, 
essei merum poslulatio : Baccli. 3, 3, 45, arris postidatio hasc est, cum hujus 
dicta intellego, et apud Terenlinm, Hec. 1, 2, 105 neque tites ulla; inter 
eas, postulatio numquam, et apud Sulpicium Severum I, 41, 6, invisum 
Dei) flaijitium postulatio ronsecuta. 

4. I, 53, 4, qucc iurba exerceiidis colendisque agris deputata. Cf. II, 7, 
3, M. 7, 6; 10, G: E. 2, 10; D. III, 14, 6. — Cf. Cod., i, 4, 3. — Veg. M. 

2, 10. 

5. D. 11, 8, 3, tacere disposui. Cf. Ulp. Dig. 43, 29, 3. Jabolcn. ib., 10, 

3, 18. 

6. D. I, 14, J, ad legitimam horam refectionis. Cf. D. III, 10, 1. Cf. 
Cels. 4, U tin. 

7. I, 2, 5, ob justitiam translalus a Deo truditur, Cf. I, 2, 6; I, 13, 6. 
Cf. Justus 1, 3, 1 et 25, 2. 



PARS II 

DE VOCABULORUM DECLINATIONE 
AC CONJUGATIONE 



§ 1. — De nominum genere. 

Genus immutare proprium est indoctorum hominum 
quibus subtiliora ac difflciliora sordent '. Etsi vero Siil- 
picius elegantior est scriptor quaui ut verborum portenta 
exceperil;, tamen temporum vitio indulsisse mihi videtur 
in verbo testuni ^ quod genere neutrali pro feminino 
posuit. 

% Z. — De numero. 

• Adjectivum ceterm in singulari numero collocatum a 
Cicerone raro usurpatum est^ atque masculini nominati- 
vus omnino ab omnibus scriptoribus Latinis rejicitur. 
Quse cum ita sint, affirmaverim Severum vulgari dicendi 



1,' Hier., in Ezech. XII ad 40, 5 sqq : Illud autetn semel monuisse 
sufficiat; nosse me cubitum , et rubiia neutrali appellari genere, sed 
pro siniplicitate et facilitate intelligentiee, vulgique consuetudinc ponere 
et genere masculino. 

2. Sulp. Sev. II, 2, 0, sed feii'U)H atque testum inter se cmfusum coire 
non potest. Cf. Ital. Sirac., 22, 7, qui conglutinetiesta. — Non,, p. 229 



— 30 — 

genere usumesse, qui scripserit, M. 13, 1. rptrrat/ur fim- 
tilium tur1)a ' . 

Non utique extra culpam est idem Sulpicius, cum 
« quisque » in plurali numero pro « singuli » ponit^; 
neque enim hujus rei antiquiorem Plinio testem habe- 
mus ^ et hoc fuisse sequioris setatis vitium indicant innu- 
mera quae tum apud Historise Augustae tum apud Eccle- 
siasticos scriptores exstant exempla ■'. 

§ 3. — De casibus. 

Etsi hbrariis non Sulpicio hsec adscribenda sunt : gra- 
dos % gressos S civitatium \ virtutium ^ adhibuimus 
tamen, quia docent in vulgari sermone jam confusa esse 
omnia declinationum genera. Praeterea ipse Sulpicius 



1. Cf. Ceterum exercitum ap. Gatonem IVg. 17, 4 Pet.; Csel. Antip., 
p. 154, 8 Pet.: Sall. Cat. 59, 5, 61, 2. — Curtium 5, 9, H. — Item cetera 
copia, multitudo, classis, acies ; cetero vultu, vestitu, apparatu, Sall. Cat. 
43, 3. Nep. Dat., 3, 1. — Curt.. 8, 6. H. — Sall. Cat. 82; cetera vita ap. 
Sall. Cat. 52, 31. etc Plurima sunt quoque exempla apud Livium cete- 
rosque Auguslese fetalis scriptores. quos minus sincerse latinitatis stu- 
diosos fuisse constat. 

2. II, 26, 5, Vicina qusque romaiio imperio adjungere cupiens. — I, 26, 
1, pessimis quibusque consentientibus . — D. III, 5, 2, ut ad singulas quas- 
que virtides nomina tertium personasque suhnectam, 

3. Plin. 33, 3 (16), annis quibusque sorte regis singulos e subjectis jun- 
gere adcurrum solitus. — Suel. Tib., 8. — Aurel. Vict. caess., 24, 10 : 38, 2. 

4. Cf. C. Paucker, Zeitschrift fiir die osterr. Gymn., 1881, p. 483. 

5. M. 19, 4 per confrago.fos scalse grados (God. Veronensis sec. VII et 
priore manu codex Frisingensis). 

6. E. 2, 5 dum altos gressos molior (Cod. Veronensis). 

7. I, 13, 2 nam et opus durum fedificandarum civitatium (codex Pala- 
tinas). Gf. tamen Varronem L. L. 8, 37, 66 : quod in patrico casu hoc 
genus dispariliter dicatur civitatum parentum, et civitatium parenlium. 
— Gf. Prisc. 7, 16, 77, p. 771. 

8. D. 1, 10, 4 : virtidium vanitate (Cod. Veronensis). — Cf. Val. .Alax.. 
1, 1, 9 cod. Bern. m. pr. — Melam, 2, 3, 6 in Vatic. A ; ApuL de mag.. 
73 p. 349. Paul Nol. Carm., 10, 34: — JuL Valer. res gcst. .\iex. M. 2, 
21 (28): ilin. .\lex., 48 (III). — Neue Formenl, IP, p. 269. 



— 31 — 

plara parum recte admisit. Etenim, ut omittam « spe- 
bii-s ' », qu8e forma latinis auribus omnino est inaudita, 
quid dicam de grsecis nominibus quee de tertia in pri- 
mam declinationem transtulit, ut semper Babylona^^ 
Marathona^^ ynastigia *, Thebaida^, tripetia % scrip- 
serit? Quid de « altarium ^ »? Quid de accusativo « con- 
flictum * »? Quid de dativo « exdem^ »? Nonne illa sunt 
cotidiani sermonis qui minime de grammaticorum prse- 
ceptis curat? 

§ 4. — De comparatione ac supralatione. 

Perpauca sunt qui© apud nostrum offendant; hsec 
tamen notavimus : 

Grossior. D. 1. 21. 4. vestem respuitgrosslorei/i. 

Infractior. 1. 38. 9. mox annis et morbo infractior. Gf. II. 44. 3, 
quod etsi non Georges vir doctissimus lexico recepit, legitur 
apud Valerium Maximum (5. 10 ext. prsef.). 

PnssiMUS. D. III. 17. 5. virtutum piissimus sesthnator., quod 
superlativum toties a deterioribus frequentatum scriptoribus 
minime latinum esse M. TulHus judicabat '*^. 

1, Cr. Paulin. Nol. Garm. 18, 243. — SkL, ep. 1, 9; 3, 6; ;j, 48. — Sulp. 
Sev. D. III, 10, 3, omniiun spebus intentis noa incassa futuva tentaniina. 

2. I, 3, 3, 4, convenerat Judseos ad Bahj/lonam pertinere. I, o3, 6, Is 
cum populo Batjytonam traaslatus. — Cf. I, 34, 3. — II; 1,2; 3, G; 17, 2. 

3. II, 9, 7, apud Marathonam pugaavit. Cf. Neue, op. cit,, l^, 323. 

4, D. II, 3, 6, consumit gallicas mularum poeaa mastigias, 

3. D. I, 23, 6 hic (liber) JEgyptwn Nitriam Tliebuidam ac tota Mem- 
phitica regna transivit. 

6. Vel ut Garolo Halm placuit tripeccia ex Veronensi codice. D. II, 
1, 4, in sellula rusticana ut sunt istx ia usibus servulorum, quos nos... 
tripeccias... vos tripodas mmcupatis. 

1. I, 10, 3, ibique altarium Deo statuit. l, 19, 1. Cf. D. II, 2, 1, cwn 
jam altarium benediceret. Gf. Neue, ib., I^, 336. 

8. II, 21, 2, in coaflictum descenderat, quod ab optimorum scriplorum 
usu abhorret. 

9. II, 13, 9, etedem cruci affigitur (codex Vatic). 

10. Cic, Phil. XIII, 19, 43. 

4 



— 32 — 

Cum in adverbiis supra, infra, extra, ante, post insit 
comparativi notio, necesse est formse -y?/;?6'rm5, inferius^ 
exterius, antorius circumfluentes esse videantur. Neque 
enim optimi sunt hujus usus auctores \ quibus annu- 
merandus est Severus : I. 52. 3. vasa omnia, anteriorum 
regum superstitionibus idolis consecrata ^. Nota sunt 
praeterea monstra illa temporibus labentis RomanEe bn- 
guse prognata, qualia sunt « postremissimus, minimis- 
simus. » 

§ 5. — De conjugatione. 

De verbis vero nihil habeo quod dicam nisi Carolo 
Halm sit assentiendum qui scribendum censet nanctus 
non nactus ex auctoritate Yeronensis codicis '. Quamvis 
enim Priscianus doceat nanciscor facero nactum sine n 
httera \ tamen recentissimis interpretibus placuit sse- 
pius n servare, cum fere semper in optimis vetustissimis- 
que occurrat codicibus °. 

Restat ut moneam educere verbum, mutata conjuga- 
tione, idem valere quod educare hoc loco II. 12. 5. hdec 



1. Cf. Pheecl., 4, 25, 2, dixi siiperius, et Gaium, 1, 87, 120, .3, 194, 197; 
4, 69. — Inferius apud Vitruvium (9, 8, 2) et apud Solinum 2, med. le- 
gitur; anterius apud Tertullianum, Symmaciium, Amniianum, etc. — 
Gf. Albr. Kcehler, op. cit., p. 410 sq. 

2. Cf. Symm., ep. 6, 59; — Hier., e\>. 12i, 3: Aug., ep. 82, 34 et 
cette eccl. 

3. D. III, IS, 4. 7ianctus lilore sepiiUurarn (codex Veron. sec. VU); 
nactus vero in cod. Augustano (sec. XI), iu cod. Frisingensi (sec. X) et 
in vulpata editione. 

4. Priscian., 10, 4, 21 et 22. p. 88S : « Deponentia in scor desinentia in 
antepa;nultima quidem syllaba a vel i correptas habcntia, in ctum 

faciunt supinum Nanciscor etiam nactum facit absque n. ut Probo 

et Capro et Pollioni et Plinio placet. » 

o. Vide omnia quce attulit exempla Fredericus Neue, {op. cit.. IP 580); 
Cf. etiam Wagnerum : Ortkogr. Verg. s. v. nanctus. 



- 33 — 
(Esther) Judsea ex tribu Benjamni, utroque parente 
orba, a Mardochceo patrueli fratre educta. Quod ser- 
moni cotidiano tribuendum censeo *. 



1. Gf. enim Tei\ Andr. I, 5, 39; V, 4, 8. Heaut. 1, 3, 14. Ad. V, 2, 21- — 
Tac., Ann. I, 4 et 41. — VI, lo. — Golum. III, 10, 16. — Dig., XXiV, 
1, 2. 1, 28, 1. 

Gf. Roensch, op. cit., p. 361. 



PARS III 

DE SYNTAXI 



CAPUT I 
DE CASIBUS AG PR^POSITIOMBUS 

Cum quid sit Romanicarum linguarum proprium ex 
eo inter cetera dignoscatur quod nominum casibus nihil 
certioris jam significantibus prsepositiones subrogantur, 
totum mihi in eo videtur esse ut diligenter investigemus 
num eo quoque inclinaverit vulgaris Romanorum lingua. 
Non tamen obliviscendum est in ea casus neque statim 
neque omnino periisse; ideoque de casibus dicendum 
est, quomodo in cotidiano sermone se habuerint. 

1° De casu accusativo. 

AccusaUnnn ex trnnsitivisverbis proprie pendere nos 
docet grammatica. Quemadmodum vero ea est sermonis 
natura, ut nullam mutationem numquam habeat, sed alia 
tollat, alha fingat, ita eandem in transitivis rationem 
adhibitam fuisse constat. Nihil igitur mirum, si vel apud 
bonos scriptores cum accusativo occurrunt nonnulla verba 
quae prius cum alio casu videbantur constructa. Nihil 
mirum utique, si in vulgari sermone accusativum requi- 



— 36 — 

runt xevhsiabift?', carere, egere^ uti, vesci^ suadere, etc. ', 
prteterquam quod idem ille sermo, adductis in compara- 
tionem Romanicis linguis, eo magis atque magis delabi 
videbatur, ut e sex casibus ad unum accusativum no- 
minaredigeret. Quse cum ita sint, Sulpicius mihi videtur 
nonnumquam in adiiibendo accusativo casu, a politi ser- 
monis consuetudine discessisse : 

Omitto quidem ahstinere cum accusativo personw con- 
junctum, quod non a sollemni verborum constructione ' 
abliorret idem significantium, exempli causa prohibere^ 
deterrere, etc. ^. 

Sed benedicere cum accusativo (I. 8. 3. cum Esau 
filium benedicere pararet; ib. 40, 3. dictaque oratione 
qua populum templumque benedixit. M. 16. 4 : Rogo 
ut eam adeas atque benedicas; Gf. I. 4. 1 ; 5, 6; M. 16. 7), 
vulgaris fuisse sermonis testantur tum luculenta exempla 
ab Hermanno Roensch ^ allata, tum linguarum Romani- 
carum usus. 

Item verbum credere cum ^(imsdXwo personx : M. 174_, 
omnes fere Jesum Domimtm crecliderunt. M. 17. 4 : 
quo viso Twtradius Dominum Jesum credidit, quem 
usum Romanica3 linguse servaverunt ■*. 

Quod attinet ad verbum fungi, quod semper in locu- 

1. Cf. lloensch, p. 414 s^j. 

2. I, 48, 5, quin el receiis nati cibo potuque ubstinentur. — Legitiir 
npiid Livium " milites abstiiiere vino » et similia. Non tamen dissimu- 
landum est hanc verbi constructionem prsesertim in mcdicoriim libris 
invaluisse : Gf. Gelsum (Georges) et Cassium Felicem, Africanum (ed. 
Valent., RoseTeubncr, 1870), 66. p. 162, \. 17, [sefjrotum) a vino... absti- 
nebis, 18, p. 27, \. 7, priclie chirurgia curandum a rena et vino absti- 
nebis. — Cf. 67, p. 164, L 20. 

3. Ital. u. Vulg., p. 440. 

4. Sua enim lingua Itali « credere un Dio », Provincioc incolas « creire 
Dieu », majores nostri « croire Jhesu-Christ » dixerunt. — Cf. etiam 
" creez vous cel glouton » et « croyez-vous cet homme? » 



— 37 — 

tione diejn fungi cum accusativo Sulpicius ponit \ 
eidem dicendi cotidiano generi tribuendum esse censet 
Hermannus Roensch % nec repugnandum esse arbitra- 
mur, qui comicorum morem eum esse agnoscamus ut 
fimgi cum accusativo jungant. Secuti autem sunt prfeter 
Tacitum, Nepos et Suetonius et Justinus, quos optimse 
latinitatis vindices esse nemo contendet. 

Huic confinis, si non eadem est, constructio qua utitur 
Sulpicius, I. 45. 2. isque duodecim annis imperium po- 
titus est. I. 46. 4?. victoriam potitus ^. Verbum enim 
potior cum accusativo, etsi nonnulli Giceronis codicesaffe- 
runt \ tamen plerisque interpretibus expungere placuit, 
qui animadverterunt accusativum non nisi apud priscos 
scriptores, aut apud comicos, aut apud belli Africani 
auctorem, aiit apud Justinum inveniri ^. 

Haud scio an nescire cum accusativo inauditum sit 
optimis scriptoribus, cum exempla Lexicis allata, vel e 
coraicis vel poetis sumpta sint ^ Adde quse sunt Sulpicii : 
D. 1. 17. 3. nuditatem suam divino munere nesciebat. 
D. 1. 26. 3, soli illum clerici, soli nescinnt sacerdotes. 
D. II. 4. 5. ssepiifs ingemiscens cur tanta Dominiim 
Salvatorem turba nesciret. 

liem participare cum accusativo rei non adhibuerunt 

1. I, 4(), 4, Joachas diem functuft. Cf. II, 26, 3; I, 7, 7; I, 3G, 1 ; I, 49, 5 • 
I, 0.3, 1. 

2. Ital. u. VuL, 41 o sq. 

3. Sic enim Garokis Halm; lcKilnr autem in Vultraln editione : Victo- 
riaque potitut; victoriam /)0^i7?<.'? Veronensis codex. 

4. Tusc. I, 37, Si... gentem aliquam urhem nostram potituram putem; 
ubi Seyffert : « urbe scripsi contra optimos iibros. » Cf. tamen Csesarem 
« potiundorum castrorum spes », et Livium « ad potiunda sperata ». 
(Georses.) 

5. Cf. Roensch, op. cit., p. 413. 

6. Cf. Georges Lexic. s. v. : nescire alqm, Plaut. ; deos, Ter. : vinum, 
Juven.; hiemem, Verg.; sua pericula, Lucan. 



— 38 — 
nisi Apuleius aut Jurisconsulti. Sic Severus : D. II. 7. 4. 
nec avm participare coiiriviimi. Idem vero ille scriptor 
ablativo nonnumquam usus est : I. 53. 6. in amicitiam 
receptm memaque et conMlii^ participattis, II. 1.3, ne 
ex mema reijis gentitium citjis parti^iparet. Quam con- 
structionem , cum apud Paulinum Nolanum qaoque 
inveniatur i, non inauditam esse priscis Romse scripto- 
ribus demonstrant Plauti exempla. 

Denique Sulpicius semel transnavicfare cum accusa- 
tivo posuit : D. I. 1. 3, propter qnem tot maria transna- 
vigavimns, verbum, ut videtur, rarissimum ^. 

Quod ad accmativirm grpecum qui vocatur atlinet 
ssepissime a poetis Yergilio, Ovidio, Horatio ceterisque 
frequentatum, notandum est apud Belli Africani auctorem 
occurrere^qui quantum sermoni vulgari indulseritsuper- 
vacaneum est dicere. Itaque, ut Apulejum omittam, qui, 
etsi liuic usui usque ad tsedium concessit, poetas, ut 
videtur, imitatus est, haud procul ego absum quin Albr. 
K(DebIero assentiar ita disserenti '' : « Qui usus quam- 
quam in linguas romanicas non transiit ^, tamen, quia 
apud ecclesiasticos quoque scriptores et in Vulgata % 
quo in seriptorum genere de poetarum imitandorum 
studio cogitari non potest, multa exempla exstant, ego 
non gravabor si quis propter cotidianae vitse consuetu- 
dinem cum Graecis Romae institutam etiam de plebe ho- 



1. Cf. Georges Lexic. s. v. : pavticipatu^ honore, Paul. No!. 

2. Mela, 2, 2, 10 (2, n" 32) Parthey : a Xerxe perfoasux tivnsiiarigatiit- 
que est Athos. 

3. B. Afr. 78, 10, Pacidius r/rariter pilo per cassidem caput ictus. — 83, 
8, hrachium gladio percussus. 

4. Albr. Kcehler. Auct. helli Afr. et Hisp. Latinitas, p. 430. 

5. Gf. Diez, IIP, 123. 

6. Cf. Roensch, It., p. 437. 



— 39 — 

mines illum in sermonem latinum induxisse censebit. » 
Sunt autem hseo Severi : D. II. 3. ^^pKlvere quo se ipsi 
fcedaverant^ caput atqiie ora conspersi. M. 19. 3, cum 
oculum graviter dolere coepisset \ 

Semel contra vulgatam grammaticorum legem in loco 
significando prsepositionem omisit noster, I. 5. 3 : mox 
annonx inopia JEgyptum concessit. Quamvis prsepositio 
absit semel apud Giceronem ^ et apud Csesarem ^ tamen 
usus iste in primis apud comicos ^ et apud deteriores 
scriptores ^ invaluit. 

2° De casu dativo. 

Vereor equidem ne mirum videatur plebeium sermo- 
nem, qui casus non simplices sed cum prsepositionibus 
junctos ponere fere semper maluerit, in simplici dativo 
interdum acquiescere, et ita acquiescere ut locum, in 
quem actio dirigiiur, eo exprimat. Sic tamen apud Sul- 
picium Severum : //. A5. 2. opiimis sacerdotibns aut 
metu terriiis aut exilio deduciis. D. III. i2. 4. Mox per- 
cussores his, pro quihus Mariimis rogaverat, diriguntur, 
/, 27. 3. ardenj.es lampadas earum illigami caudis 
atque eas agris hostinm immisit. Rem eo mirabiliorem 
dico quod in ejusmodi exemplis boni scriptores, poetis 
omissis, prsepositione utuntur. Hoc vero plebeio sermoni 
jure adjudicatum esse testantur tum ea quse Albr. 
Koehler ab Hispaniensis belli auctore sumpsit % tum ea 

1. Notan(Uim pst, eriuliri construi n( doceri : E. 1, 7, itt... erudiretur 
naufragiorum ca.tus. 

2. Nat. Deor., 3, 21, JEgyptum proficisci. 

3. Caes. B. Civ., 3, 106^ 

4. Cf. Holtze, Syntaxis priscoruni s(?riptorum Latinorum, I, 194. 
.5. Cf. Petron. c. 48. Africam ire. 

6. B. Hisp. 16, 4. oppido represserunt. — 24, i,planicie (id est planiciei) 



- 40 — 

qu8B apud Apulejum " et apud Commodianum ^ occurrunt. 
Etsi autem Draegcr vir doctissimus ' nullum e priscis 
Romanorum scriptoribus exemplum protulit, tamen ego 
crediderim liunc esse usum priscge latinitatis pro- 
prium, receptum a poetis et in cotidiano sermone dili- 
genter servatum. Niliil enim obscuritatis omissa prsepo- 
sitio affereb at . 

Pauca sunt prEeterea verba cum dativo juncta quse in 
usu fuisse cotidianse vitse jure suspicari possimus, qualia 
sunt : acquiescere (gall. acquiescer aux volontes d'au- 
trui)'\ I. 11. 4, appetitum sdepru^ nec acquiescentem sibi 



dejicerc. — 38, C, nniniiionn.<: juyo dirigere. — Sed id (iiiod cx bell. 
Hisp. c. 40, 1, laiidat : se recipere castello, midto meliiis defendi potest; 
etenlm castello non dativiim, sed ablativum esse existimo, quod lo- 
quendi {jenus seepissime ab optimis scriptoribus usurpatur (e. c. reci- 
pere ahpn tecto, mcenibus) cum verbo recipere. Gur pari ralione le recipere 
cum ablativo non occurrcret? 

1. Cf. 3Iet. 4, 16, navalihus suis irc. — S, 2, cubicnjo te refer. — 3, 27, 
concedere angulo, etc. 

2. Gf. Instruct. 1, 34, 10, Levia im corda perducunt pcenali baralhro. 
1, 33, 20, Yertite vos Christo. 

3. Ilist. synt. der lat. Spraclie, § 188. 

4. Notum est casus vel in Romanicis linguis non modo non omniao 
abolitos et extinctos esse, scd etiam, accedente nulla prtcpositione, 
nonnumquam inveniri. Sic casus, quem vocamus accusativum, coquc 
ceteros casus obliquos comprehendimus, a majoribus nostris sine ulla 
praepositione vel pro dalivo vel pro genetivo positus est, quoticscum- 
que nulla fuit causa cur senlcntia obscura fieret. Notanda enim hajc 
dativi exempla : 

Les Rois, 200 : colper le chiefSiba (a Siba). 
Sax , 1, 28 : la bele que favoie promise Berart (-a Berart). 
T. Cant. p. 70 : une epixtle enveia S. Thomas (a S. Thomas). 
Coucy, 1692 : cils a donne le chasteJain un cop (- au chatelain). 

Cf. cctt. apud Diezium (III, p. 116, in gall. ling. a G. Paris et Morcl 
Fatio vers.). 

Adde vero haec genetivi , le fils Odon, la votonte le rei, par le Charlon 
comant. — Cf. de part le roi, ad o"s (opus) saint Pere, et ca qua^ reman - 
serunt : Fele-Dieu, Hdtel-Dieu, eglise Saint-Pierre. (Dicz, III, p 128.) 

3. Cf. Suet., Tib., 56: Cal., 51; Vit., 14; Tit., 7. — Cf. etiam juris- 
consultos (Gcorges) et ecclesiasticos scriptores (Tert., de pall., 1. — 
Cyprian., 558, 13 Hart. — Hier., in Luc. h. 31. — Aclv. Vigil., 3. — /n 



— 41 — 
faho scelere infamat. I. 39. 4, cunujne una earum ju- 
dicio acquievisset. II. 1.5, cum impticlicis non acquie- 
visset (Susanna); et renuntiare (gall. renoncer au bar- 
reau). M. 3. 5 : nec tainen statim mititise renuntiavit '. 
Quid de verbo « damnari » cum dativo dicam equidem 
nescio. II. 51. 4, clamnatique Asarivus et Aurelius dia- 
conus gla.dio. Sed notandum de lioc dicendi genere 
unum Apuleium cum nostro consentire ^. Semper enim 
apud jurisconsultos « damnare » verbum cum prasposi- 
tionibus «f/ vel in slruitur 3. For.sitan igitur hoc quoque 
plebeium sit. 

3° De casu genetivo. 

At exploratius de quodam genetivi usu dicere possu- 
mus. Legentibus enim apud Severum I. 43, 4 : Saraptm 
oppidum petiit, constructionem lianc cotidiano sermoni 
adjudicandam esse nobis probat prseter locos ab Albr. 
Kcehlero laudatos'^ linguarum Romanicarum usus ^ 

Neque aliter de iis locis mihi videtur esse dicendum 
in quibus genetivus significat quot annos is nalus sit de 

Eccl, 2,p. 396. —Adv. Jov. II, 30. — InJe)\, V, ad., 28, 13 sqq. — Ep., 
84, 7, etc. — Aicg., c. D. 1, 20, 10, 29, 11, 13). 

1. Cf Beaum. XI, 4, 3 : Neporquant, s'il n'est ainsi, 7ie renonce il pas 
au privilege de clerc. Girard de Ross, v. 2217 : 

Li hermites li dist. . . 

<c Girars, renonce as ar^nes et a chevalerie 
Jitsque ta penitenee a sept ans soit finie. » 
Girars, de Ires bon cuer, en plorant, y renonce. 

2. Gf. Apul. met. 10, 34, bestiis esse damnatum. 

3. Cf. Georges, s. v. inter cetera hfpc notavi : Icti, in opus vel in. lu- 
dum, in opus puhlicum vei ad bestias damnare — damnari in metalluni. 
Hadr. imp. ap. Ulp. Dig. 47, 14, l pr. damnari ad gladium. 

4. Cf. b. Afr. 36, 2, ex oppido Thisdr.v. — 38, 3, in oppido Uzitta;. — 
87, 1, ad oppidum Paradrse. — 91, 3, in oppido Zamse. 

5. Dicuut enim genetivo posito Francogalli : « la ville de Paris «, 
Itali : « citta di Tsapoli •>, llispani : ciudad de Madrid. 



— 42 — 

quo mentio habetur. I. 6. 3, cKin ip^e es^^et annorum 
centvm ; I. 11. 9, erat annorum triyinta; M. 2. 3, rNm 
esset annortim decem (Cf. M. 2. 4; 5; 3. 5). Ex iis enim 
qute leguntur in sepulcris incisa apparent hunc cotidia- 
num esse sermonem a quo boni scriptores recesserunt, 
retinuerunt contra Justinus et Eutropius Gornelium Ne- 
potem secuti '. Dicimus nos : nn enfant de sept ans. 

Insolentiora porro sunt ac psene barbara quae sequun- 
tur : E 3. 11, totus semperin Domino misericordiae viS' 
ceribus affluebat. I. 35. 3, om spiritus erroris Saut affti- 
geretur. D. I. 23. 1, a twato riro Joanne verbum salutis 
accepit. D. III. 5. 4, yyy.r furore rotabat verba peccati. 
Haec vero atque his similia etsi ex Hebrseorum lingua in 
Latinam per ecclesiasiicos scriptores defluxerunt, non 
tamen Romanis erant inaudita; namque jam Apuleius % 
deinde Symmachus ^ in eodem sermonis vitio acquies- 
cunt, cum, rcpugnantibus optimis scriptoribus, simpli- 
cem genedvum ponere non dubitent ad significandum 
quale sit id de quo sermo est. Secutae sunt autem Roma- 
nicse lingua; et imprimis nostra : une parote de pitie., 
nne a^uvre de valeur^ tm homme de tatent, etc. 

Restat ut pauca dicamus de genetivo cum quibusdam 
adjectivis insolentius juncto. Legimus enim apud Seve- 
rum : 

DiGNUs. M. 9. 3. Martimrm eplscopatus esse dignissimuin . 
Cf. M. pr. 4. omnmmqve repreliensionis dignissimus judicarer. 
LiBER. /, 4.1. mandati illius liber. 
Degener. /. 2. 7. naturx sux originisque degener. 



1. Cf. Gornel. Nepotem, Gat. 1. Cato primum stipendhim meruit cm- 
norurn decem septemque. 

2. Apol. 75, homo justiis et morum. 

3. Symm. 1, 72. homo fitteraruni . 



— 43 — 

Promptus. 11. 46. 3. muUalectione eruditus., disserendi ac dis- 
putandi proinptissimus . 

Instructus. //. 42. 3. vir divinarum rerum instructissimus. 

Invidus. M. 27. 3. nonnullos experti sumus invidos virlutis vi- 
taeque. I). III. 17. 5. ille Martini non invidus gloriarurn. 

Gum prsesertim apud poetas talia occurrant, sunt qui 
a Grsecis adscita esse credant : ego potius plebeio ser- 
moni tribuerim. Yereor enim ne temere de grsecorum 
imitatione statuant grammatici, si quid in latino sermone 
deprehenderint, quod nihil aut non fere multum a grseco 
difterat. Melius sit forsitan videre ut latina latinis illus- 
tremus, quoad fieri potest. Neque enim commodata sunt 
omnia quse similia. Quid porro mirum utrique linguse 
quifidam esse communia, cum utraque ex eodem fonte 
ducta sit? 

Consideremus igitur adjectiva supra allata : Digniis * 
et liber ^ jam apud priscos scriptores et apud poetas, de- 
gener ^ apud poetas tantum, proniptus ^ non nisi apud 
deteriores scriptores, imtructus denique et invidus apud 
Severum solum cum genetivo exstant. Uptimi vero 
scriptores ablativum ponunt. Quse cum ita sint, difficile 
est credere illum genetivi usum, qui inde a priscis La- 
tinse hnguee temporibus usque permanserit a Grsecis 
assumptum esse. Aliena enim non ita se penitus flgunt 
ut numquam possint evelli. Ex quo potest probabiliter 



i. Cf. Plaut. Trm. 1153, salutis dignus, leste Non. p. 339, cum tamen 
in Plauti codicibus salute sit: — Balb. ap. Gic. epp. — Vergilium alios- 
que poelas (Georges). 

2. Cf. Plaut., liber rerum.\ei'g., liber fati. Hor., liber laborum (Georges). 

3. Cf. Ovid., Mel. II, 315, putriie nun deyener artis. Slal. Tht-b., IX, 
619; XII, 287. 

i. Cf. Jiistin., jjurcendi ]trurn[jiior, Gell., Plaio veritatis iiuino ami- 
cissimus ejusque omidbus adJiibendss promptissimus. 



_ 44 

confici lioc fuisse cotidiani sermonis proprium, ut abla- 
tivi loco genetivum casum nonnumquam poneret cui 
non ita certis legibus casuum munera constituta esse 
viderentur; poetas vero non a Grrecis sed a latino ser- 
mone cotidiano lioc dicendi genus mutuatos esse. 

4° De casu ablativo. 

De ablativo nihil habeo quod plebeio sermoni jure 
assignare possim*. 

5o De praepositionibus. 

Venimus ad prsepositiones de quibus jam supra dixi- 
mus. Nobis igitur est anquirendum quse apud Severum 
prsepositiones abundantes dici possint, deinde num ahae 
aliis commutentur : qu;e omnia cotidiani sermonis fuisse 
constat. 

Ac primum prfepositio ab nomini urbis semel additur : 
II. 18. 6, Antiochus rediens ab Alexandria, quod gram- 
matici vitiosum esse docent "-. Nec me falht ahud esse 
venire Alexandria, aliud ab Alexandria; omissa prsepo- 
sitione significari locum interiorem , addita exteriorem, 
vXab Alexandria sit a locis Alexandrise vicinis. Sed, ut 

1. Eam lamen abusioneni, qna ablativus pro accusalivo in Lemporu 
signiricando usurpatur Reblingins {Verf:uch einer Charakteristik der 
romischen U}nga}7gssprache)vn\ga.vis esse linguas censet, nonnullis e C. I. L 
allatis exemplis II, 88, 89 viu-it annis LXXXV. — S25, qui vixit anno 
men. X; Cf. 4127, 1157, etc, Ut ea omittam quae sescenties apud Au- 
gusteae eetatis scriptores occurrunt, sufficiat dicere recentissimos in 
istiusmodi usu acquievisse, e. c. Sulp. Sev. D. 1, 5, 2, Septem enim 
diebus apudipsum fuinius, ib., 9, 4, Apud Hieronymum sex mensibus fui. 
— Cf. Hier.,reg. Pach. 49, manebit paucis diebus, in Is. III a.d&,i,rpgnavit 
annis XVI; Paulin. v. Amb. 27, ubi cum aliquantis degeret diebus, etc. 

2. Cf. Gharis. Instit. gr. 2 p. 207 P. has prwpositiones nonnuUis 
visum est nort debere propriis nominibus prseponi, sed sic Antiochia 
venit, venit Roma. Gf. Quint. 1, 5, 38. 



— 45 — 

aliquando id verumesse agnoscimus, ita ssepe aliter esse 
satis ostendunt tum veterum exempla qua^ Handiusi 
adduxit, tam Severi locus quem modo notavimus. Neque 
enim ioci proximitatem, sed ipsam urbem significare vo- 
luit noster, cum Alexandriam rex Antioclius adierit, ut 
Aegyptiorum regem « jussu senatus et populi Romani 
deponeret ^ » . Notum est praeterea id quod de Augusto 
SuetoniusMradit, eum perspicuitatis causa prsepositiones 
addere solere. 

Non aliter igitur de prsepositione ad cum nominibus 
urbium conjuncta sentiemus, etsi satis notum est prse- 
positione non ingressum in urbem sed accessum ad 
urbis regionem interdum exprimi. Namque Severus, 
cum dixit : D. i. 9. 6, regressus ad Alexandriani, irisi- 

tatis ibi fratribus, ad superiorem inde TJiebaidem 

contendi, ipsam urbem declaravit '. Hsec omnia cotidiani 
fuisse sermonis censeo, non modo quia constat optimos 
scriptores sibi hanc legem statuisse ut prsepositiones 
gentibus seu nationibus adderent^ civitatibus adime- 
rent et detraherent % sed quod insigne est Sulpicium ita 
diligenter ab boc vitio abstinuisse, ut duobus tantum 
locis praepositionem cum urbis nomine conjungeret. 

Abundat quoque prsepositio cum iis verbis juncta, 
quae cum simplici casu struere rectius est. Unum autem 
exstat apud Severum exemplum in quo quam dilucidis- 
sime cernitur quomodo dativus casus prseposiLione com- 
pensatus sit. Gum enim jam supra invenerimus « ac- 



1. Tiirsell. li \\. 10. 

2. Siilp. Sev. II, 18, G. 

3. Suet., Aiig., c. 86. 

4. Gf. Sulp. Sev. I. 44, 5, syrtis l.\ Samaiam regressics. 

5. Cf. Gharis, p. 206 P. 



— 46 — 

quiescere » cum dativo pro « acqidescere in » cum 
ablativo, scripsitSulpiciusII. 15. 4, neque ad cleclitionem 
acquiescentibus animis, quod valde Francogallis proba- 
tum {acquiescer d ces conditions) plebi non insolens 
fuisse existimo. 

Mirum quoque videri potest verbum perpetuare cum 
prsepositione ad constrai hoc loco. M. 1. 4 : Si qtiidem 
ad solam hominum memoriam se perpetuandos credide- 
runt^ de quo dicendi genere nihil in Lexicis invenire 
potui. Item de verbo scribere^ M. 2. 5 : cum edictum 
esset a regibus ut veteranorum filii ad militiam scribe- 
rentur. Sed in his non contendere ausim abundantiam 
dicendi quandam inesse '. 

Abundans vero ac plebeium est in ablativo instrumenti 
adjectum D. I. 10. 4, discerent potius Deo in liumilitate 
sercire iion in signis et virtutibus gloriari"^^ vel cum 
verljo confidere junctum. M. 13. 4, tum ille intrepide 
confisus in Domino^ M. 13. 8, at ille confisus in Domino, 
quse constructio nostrse Gallorum linguse propria est^ 

Atque ad vulgarem quoque dicendi modum refe- 
renda sunt ea, quibus rerum genus definitur, quo quid 
constat, I. 18. 4 : Si servum taurus occiderit, in tri- 
ginta drachmis pecunia domino numerabitur^ atque ea. 



d. Notandum sit forsitan prfepusilioneni ad cniu verl)is loquendi el 
orandi sfcpissine a Sulpicio esse positam, I, 14, 2, statimque ad eum... 
Deus locutus est M. 6, 2, ait ad eum. II, 11, 2, lacrimis orasse ad Deum 
traditur. Cf. M. 11, k, ijrecabatur ad Dominum. 

2. Ad comparationem possunt afferri ea quie apud Gomniodianuiu 
leguntur, Instruct.. 2, 23, 19, in esca perit aris. — 2, 1, 46, /n cariis 
poenis cruciahit sibi credendos; 2, 15, 2, in tubu. — 2. 18, 20. in dandn 
Cf. 2, 18, 24; 2,2, 9; 2. 14,11. 

3. Cf. verbum fier Ch. Rol. XLllI et Olirier en (jui il faut se fier . 
QuESNES, Romancero, p. 109 : Da)ne, fait-il, ce vous puet moult grever, 
que vous fies en votre seigneurage. 



_ 47 — 

in quibus pr?epositio in cum accusativo juncta indicat 
quo consilio quid agatur. I. 45. 5 : in regem decem tri' 
buum unctm fuerat, quod dicendi genus mirum est 
quantum apud recentiores scriptores increbruerit '. 

Nonnulla denique sunt, in quibus prsepositionem per 
abundanter adliibitam esse reprehenderis. I. 13. 7. per 
diabolum exutus bonis; ib. 16. 6 : tumper Moysen po- 
pulus admonetur. M. 22 4 : per misericordiam Domini 
absolvendos esse peccatis, qui peccare desierint. D. 1. 
11. 3. admonitus abbas ille per spiritum. Etenim mihi 
pro ablativo casu prsepositio posita videtur, cujus locum 
gallicum nostrum « par » obtinet. 

Hactenus de prsepositionum abundantia. Nunc qua 
ratione alise aliis commutatse sint dicendum. 

Gum prsepositionis absque usus non omnino frequens 
sit apud aureos Latinae linguse scriptores, frequentior 
tamen sit apud comicos ^ et apud seriores, inde colligi 
potest absque vulgi tantum in ore fuisse. Quod attinet 
ad significationem, exceptis comicorum locis absque te 
esset^ absque eo esset^ in quibus idem inest sensus qui in 
forraulis si tu non esses, fiisi hoc fuisset^., absqtie, recen- 
tioribus temporibus, pro prseter vel extra *, mox pro 

1. Cf. Justin., XII, 13, 10. — Hier., in Eccl. I. p. 387 Vall. ; in. Is. I 
ad. 1,3, eos acloptavi in filios; ep. 14, 9, David pastor eligitur in 
regem, etc. 

2. Nemo comicorum usurpavit hanc praepositionem, nisi in formula 
absque te, absque eo esset. Cf. Plaut. Menechm., 3. 7, 33. — Bacch., 3, 
3, 8 ; Trin, o, 2, 3, etc. 

3. De quibus vide Handium iTurseil., I, p. 69 sq.). 

4. Gf. Gell., 2, 2. Invitavit Taurus patrem prxsidis, ut i>ederet. Atque 
ille ait : sedeat hic potius, qui popu/i Romani magistratus est. Absque 
prH-judicio, inquit Taurus, tu interea sede dum inspicimus quxrimusqiie, 
utrum conveniat, tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistra- 
tus est i. e. cohibilo judicio. — Cod. Justinian., 10, 72, 1, ideoque 
censemus, ne quis ahsque prsecepto viri illustris comitis sanarum largitio- 
num vel coquendum aurum sumat vel capiat deinceps retinendum, etc. 

5 



— 48 — 

sinp raagis atque magis dictum videtur % veluti apud 
nostrum : I. 22. 5. cxsique omnes absque ullius effu- 
yio; 54. 7. absque ullo insigni reyio; II. 15. 7. si prse- 
senti tempore absque peccato sint; 44. 4, absque exilii 
initulyentia; M. 7. 2. absque Imptismate; 14. 4. non 
absque injuria; E. 1. 7. absque dimno consilio. Atque 
ceteri Galliai illis temporibus scriptores in prcepositionis 
absque usu consentiunt-, ita ut sine paene abolitum esse 
videatur. Quare non possumus non mirari, quod nulla 
prsepositio absque in majorum nostrorum lingua per- 
mansit. Quod quo casu acciderit nescio. Idem vero in 
Hispanorum etltalorum lingua 1'actum esse animadverto, 
quamvis uterque populus eodem tempore quo Gallicus 
in prsepositione illa adliibenda sibi indulserit ^ Sola au- 

1. Apiil. niet., 9, p. 228, 32, ni respeclo coutmuni periculu, vix eu»i ab 
impelu furioso cohibuissem, asseverans brevi, absque nvxa nostri, suapte 
inimicum ejus violentia sulphuris periturum. — SymQi., ep. 2, 59, si 
quid absque te dulce est. — Gf. ep. S, 31. 

2. Cf. Sidon., ep. II. 7, V, 6, VII, 3, IX, 12. — Grey., h. Franc, 111, 
37; IV, 9, 24; V, 17, 21; VI, 22, VII, 1, XXII, 9, 20, 31. — Fredeg. prol. 
78. cp. 91, 113. 

Neque omiUenius Salvianum qui, cum prius dubiLavcrit utrum sine 
an absque usurparel (Cf. I, 3, 15, sine dubio, — 1, 3, 20, absque dubio), 
mox in usu absque acquiescit, veluti, I, 5, 24; 7, 34; 8, 37; etc. 

Conferenti etiam omnia qute a viro diligentissimo Pardessus (I'a- 
risiis, 1843) collecta sunt {Diplomata, chartw, epistolx, leges), quam late 
patucrit absque praipositionis in Gallia usus appareljit : n" 49 (ann. 475), 
absqiie servitute; n" 64 (ann. 499), absque ullius contradictione ; n» 87 
(ann. 510), absque tributis; n" 249 (ann. 628), ahsque dubio; n° 304 
(ann. G42), absque prohibitione ; n» 312 (ann. 648), absque opere; n" 501 
(an. 716), absque mora; n" 512 (an. 720), absque ullo prc-emio; n° 599 
(an. 748), absque dispendio. Vidc cetera [in luculenlissima E. Wolffiini 
disinitatione : Ueber die Aufgaben der lateinischen Lexikographie (Rhei- 
nisches Muscum, XXXVII, p. 83). 

3. Cf. Hispanum Orosium, I, 2 (ter); II, 3; III, 8; V, 22, 24 (bis); VI, 
15, 190; VII, 1, 26, 35, 36, 40. — In Italia vero Symmachum, ep. II, 
36, 59; IV, 53, V, 31, VI, 37. — et Chron. Salernit. (Mou. Germ. III, 
470 sq), 5, 80 absque armis; Cf. 92, 123, 13.1, 134, et Andr. Bergam. 
cap. I, 5; 14, 16 : (Mon. Germ. III) et Ryccardum de S. Germano, 
chron. ad an. 1190, 1192, 1197, etc. 



— 49 — 

tem Longobardorum prfepositio asca non omnino in lin- 
guis Romanicis prsepoSitionem absque evanuisse testatur ^. 
Jam post Augusti tempora scriptoribus ^ usitatum est 
prsepositionem ad ponere, ubi una cum aliqua re aut ea 
jam perfecta aliquid quod cohaeret, fieri vel esse dici- 
tur ^ Hcec igitur apud Severum nostrum notavimus : 
M. 23. 6. ad mediam fere noctem fremitu terram insul' 
tantium commoveri omne monasterium loco visum.est; 
ib. ib. tum ve>'o grandis omnium ad hanc professionem 
exspectatio; ib. 24. 7. ad hxc cum Martinus taceret... 
ib. 8. ad hanc ille vocem statim ut fumus evanuit. 
D. II. 9. 6. continuo ad primum sermonis imperium 
constiterunt . Quem loquendi morem , quoniam ab 
optimis scriptoribus alienus videtur, e plebeio semone 
ductum ac repetitum esse existimaverim. Adde quod 
omni tempore prsepositionem d nostra lingua eodem 
modo adhibuit ^ 

1. Cf. Diezium. Worl, IP, '.j. 

2. Cf. Suet., Dom. 7, ad summuin quondam uberlaten cini frumeiili rero 
inopiam existimans tiiinio vinearum studio negligi arva edixit ne quis 
in Italia novellaret. — Fronlin., I, 5, 16, ad noritatern rei laxatis ordini- 
bus barbari in spectaculumusque resoluti sunt, Scribon. Coin. nied . 122, 
metuere nihilominus debent, ne alia parte corporis sque afficiantur ad 
intemperantiani coli, antequam remediati erunt. Id., ii)., 120, quovis loco 
duritia fuerit qux ad omne medicamentum exasperalur, elo. 

Notae sunt prfeterea formula> dicendi ad lucemam, ad lumina, apud 
nos a la lumiere, aux flumbeaux, etc. Ovid. .Met. 4, 219, inter bis sex 
Leucotheen famulas ad himina cernit. Suet. Cees. 37, adscenditque Capi- 
tolium ad lumina. Florus, 4,2,71, lecto ad lucernam Platonis libro, elc. 

:$. Cf. Handium (Tursell., p. 96, sq.) 

4. Innumera sunt quje notari possint : sufficial lia>c lanlum afferre ex 
antiquis scriptoribus nostris sumpta; Ronc, p. 57 : A ces paroles foni 
les grailles sonner; ib., p. 93, au duel qu^il ot, li cuens cheit pcmne; ib., 
p. 93 : .1 icest mot Va Roland coneii; ib.. p. 173 : A ces paroles li saint 
anges descent. — Couci XXI : 

A la doucor du tens qui raverdoie 
Chantent oisel et florissent verger. 

Non necesse esse existimo quam frequens sit nostra quoque aetate 
idem iUe usus multis exemplis illustrare. 



— 50 — 

Sed locus est apiid nostrum qui majorein etiam mira- 
tionem faciat. Etenim, eum scripserit D. 1. 10. 1. per 
omiiia a.d nutum illius potestatemque pendere, inaudito 
quodam loquendi genere usus est. Nemo enim latinus 
scriptor verbum pjendere cum prsepositione «c/, sed sive 
cum e.T sive cum «6 jungere voluit. Quae dum apud Sul- 
picium lego, jam mihi videor Francogallum quendam 
loquentem audire ^ 

Plures vero sunt sed minorem habent reprehensionem 
loci, in quibus recentiorum exemplo Sulpicius pro in 
prsepositionem ad usurpavit regionum et locorum nomi- 
nibus additam : M. 6. 4. ad insutam cui GaUinaria 
nomen est., secessit; ib. 18. 4. postero die ad ecclesiam 
veniens; ib. 20. 8 si ad Italiam pergeret quo ire cu/nc- 
bat. E. 3. 9. atiquamdiu ergo in vico illo vel in ec- 
clesia., ad quam ierat^ commoratus. D. 1. 22. 5. adere- 
mum, unde discesserat.,mox regressus. D. 1. 23. 5, cum 
ad Africam veni. D. III. 11. 4. imperator decreverat, 
tribunos summa potestate amatos ad Hispanias mittere, 
Hanc vero praepositionum confasionem sermonis vulgaris 
propriam esse contendentes viro doctissimo Hermanno 
Roensch assentimur ^ Neque dissentiemur in illis Sul- 
picii locis, ubi apud nonnumquam pro in vel potius pro 
casu quem vocant locativum occurrit : II. 11. 1. erat ea 



1. Ilaud aliter enim nostra lingua verba;je«rfre ac suspendre cum pra»- 
positione a jungimus. Omissis recentioribus, qua; nota sunt nimis, 
exeniplis liceat hcec mihi notare : 

Pendre : Ch. de Rol. CGXC, Va, le<t pend touz u Varhre de mal fust. 

Th. le .Mart. 65, et les enfanchunetz pendre as meres as pis. 
Suspendre : Benoit II, 8840 : 

Et pire assez, qu'en le sepent 
A hautes forches mult sovent. 

2. Cf. H. Roensch. It.u. Vulg.^. 390. 



— 51 — 

tempestatP apud Babyloniam Neemias minister veQius. 
D. 11. 13. 8. apud Nemausum episcoporum synodus 
habebatur; II. 31. 6." tum primum Marcus ex gentibus 
apud Hierosolymam episcopus fuit; II. 36. 1. apud 
Niceenam synodimi diaconus adfuerat; id. ib. 5. jubet 
ex toto orbe apud Sardicam episcopos congregari; ib. 
41. 1. apud Ariminum... synodum congregari jubet; 
ib. 47. 1. apud Csesaraugustam synodus congre- 
gatur \ 

Prsepositio vero de nihil est mirum, si cum vocabulis 
^inus, aliquis et cum numeralibus juncta occurrit. Po- 
nitur enim vel ab optimis scriptoribus in genere consti- 
tuendo -. Sed alienas ab eleganti scribendi genere fuisse 
existimo locutiones in quibus verba movendi velut 
ejicere, exire, etc, cum de prcepositione struuntur. Ne- 
que enim similia apud Giceronem nisi in orationibus 
inveniuntur % et ssepissime apud serioris sevi scriptores 
deprehenduntur. Denique notum satis est quam late prse- 
positionis de usus in Romanicis linguis patuerit. Quasob 
causas cotidiano sermoni ha3C Sulpicii tribuerim : I. 25. 2. 
/luic angelus de campo messis domum revertenti adstitit . 
I. 25. 3. eos de terra Mgypti eduxerat; id. ib. 4. popu- 
lum de captivitate eripe. M. 6. 4. de civitate exire com- 
pulsus *. 

1. Cf. H. Roensch, Ih., pag. 391. Gf. et Non. 522, error consuetudinis 
apud pro in utitur. Itaque vitiose dieimus, cum nos in foro fuisse clicamus 
apiid aut ad forum fuisse. 

2. Hffic tamen notavimiis, M. 3, 2, Interea de circiimstuidifjus videre 
?ioirnulli. M. 21, 3, unum de tuis modo interfeci... neminem. (juidem deesse 
de monachis. M. 23, 1, unum de fratriljus ad se vocat. D, II, 2, 2, u?ia 
tantum de virginibus et loius de preshyteris tres lantum videre de 
monachis . 

3. Cf. Albr. Koeiilerum, Auct. belli Afr. et Hisp. Latin., p. 437. 

4. Cf. Roensch, It. u. Vulg., p. 393. 



— S2 — 

Quemadmodum vero praeposiiione extra conficiuntur 
qua^dam formulse, in quibus cum remotio et exclusio 
intellegatur, etiam^?;?,^ Qiprseter locumhabere possunt : 
extra culpam^ extrapericulum, extra jocum, extra mo- 
chim^ extra uumerum, extra pretium, extra ordinem^ 
ita apud Sulpicium extra solitum invenimus de eo quod 
contra morem flt : II. 11. 3. cum eum rex inter epulas 
mcestum extra solitum animadvertisset... Neque locu- 
tionis illius alterum exstat exemplum. 

Venimus ad prsepositionem m, quse, etsi plerumque 
non extra regulam posita est, tamen nonnumquam a 
nostro insolentius adhibetur, veluti : M. praef. 1. veynum 
Dei non in etoquentia sed in fide constat. Nec me failit 
et apud Cgesarem et apud Cornelium Nepotem ' verbum 
constare cum i?i junctum occurrere. Sed eandem con- 
structionem, cum apud deteriores scriptores deprehendas, 
non inauditam fuisse plebeis hominibus contendi po- 
test \ 

Nunc mihi afferre placuit exempla, in quibus, cum in 
nunc cum ablativo, nunc cum accusativo positum sit, 
manifestissime patet pro nihilo casus illis temporibus 
ductos esse. 



1" In cum ablativo pro in cum accusativo :I. 29.2. inoppido 
Gabaa successemt. I. 34. 8. atque ita regis filiam in matrimonio 



1. Cf. Cses., B. G. III, 89, fin., Monuit pjiis diei victoriam in earum 
cohortium virtute comtare. Nep., AU. 14 fin., Omnis ejus pecuni^ re- 
ditvs constabat in epiroticis et urbanis possessionibus. Caesari vero vereor 
ne quid uiinus elegans elegantissimo exciderit scrlplori (Cf. Albr. 
Koehlerum, op. cit., p. 379). 

2. Cf. Anthim. observ. cib. (scr. an. 415) ed., Rose praef., p. l,prima 
sanitas hominum in cibis congruis constat... infr,. in hoc enim prima 
sanitas cnnstat. 



— 53 — 

accepit (S)ic. cod. Palatinus : at editio princeps matrimonium 
habet.) 

II. 38. 2.flc tota Asia in perfidia eorum conjuraverat (conj. 
Vorstius joer/?f/ia/?2). M. 2. 4. totns in Dei opere conversus. 

2" In cum accusativo pro in cum ablativo I. 34. 5. gladium 
postea in templum posuit. 

Atque ex eo quoxl ssepius diximus de casuum apud 
plebeios homines immutatione quid colligi possit dilu- 
cide perspicitur. Quod si quid nobis dubitationis afferri 
possit, tollant et eximant innumera quse collegit Her- 
mannus Roensch exempki K 

Denique notanda sunt ea in quibus mento prtEpositionis 
propter \oQ,\xm obtinet I. 12. 7. cum tamen benedktionis 
merito majori minorem prxposifisset\ ib. 23. 3. merito 
fidei dux Hebreeus noctem avertit. II. II. I. Artaxersi 
merito obseguiorum carissimus. Quse cum et apud his- 
toriai Augustee et apud ecclesiasticos qaoque scriptores 
legantur plebeia esse dixerim -. 

1. Cf. Roensch, It. u. Vul. p. 406 et 410. Liceal aulem mihi addere 
haud pauca quas ex Commodiani operibus sumpsi : 

1" In cum ablativo pro accusativo : Carmen apolog. 191 , induxerat in 
ierrapromissa; ib., 'i9'.i, ducti sunt in errore nefando; ib., 744, mitterelur 
iii igne projectus; ib., 837, in sanguine vertere; ib., 907, in urbe redire; ib.. 
920, pcrgit in terra Judwa; ib., 1048, in umbra abire, etc. — Instructio- 
nes 1, 16^ 14, pestes in ultima terra exportari .debereut; 1, 17, 5, res iji 
rano processit; 1, 13, 7, rertebat boves in antris; 1, 24, 11, in synagoga 
decurris; 1, 28, 13, reiiias in /estu; 1, 34, 16, quarn tJiisit in terra; 1, 37, 
4, cTcus crcum in fossa reducit; II, 4, 6, in una flamma convertit lota 
natura ; II, 29, 3, in me solo volo odia convertere vestra; II, 31, 14, m 
yaza ynittere ; II, 11, 2, in parte recedit; 11, 13, 4, in servili gente refu- 
git; II, 39, 21, demergunt in inferno, etc. 

2» In cum accusativo pro ablativo : Carmen apolog. 187, unum in 
Deum esse; ib., 443, in infernum non derelinques ; ib., 472, erit in 
pacem; ib., 488, tentemus hitnc Deum videntes, quid sit in illum, etc. — 
Instructiones I, 22, 8, in legem quierite; I, 29, 18, Lugia sunt semper nec 
permoreris in illa ; II, 17, 1, cum Dominus dicat in gemitum edere panem; 
II, 20, 9, in talem pendit Ecclesia tota, si vincat ; II, 23, 9, belluin in 
absconsum ge^'itur; Cf. II, 2, 4 : Acclamat ut et audiant omnes in orbem; 
II. 3, 12, inibi non pluvia non frigus in aurea castra. 

2. Cf. Roensch. Hal. u. Vulg., p. 398. 



— 64 — 

Atque haud scio an idem sentiam de insolito prseter 
usu pro per et trans prsepositionibus, de quo dicendi 
genere tacent Lexica : 

I. 9. 5. cum praeter regionem Edom... iter destinaret ib. 15. 3 
cum... prxter terram PhyUstiim via duceret ; ib. 21. 4. cum 
praeter Edom agmen ducere pararet; II. 48. 2 iter eis prseter 
interiorem Aquitaniam fuit. 

Quod ad prsepositionem/^ro attinet, nullum exemplum 
occurrit quod plebeise consuetudini jure assignare pos- 
sim, excepto tamen boc : M. 26. 4, inter operandum pro 
guodam laboris levamine inciidem suam feriunt., in 
quo/j;'o nostrij»oz/r locum obtinet. Optimi autem scrip- 
tores dixissent : ut laborem levent. . . 



GAPUT II 



DE MODIS 



Ut moclo vidimus casmmi varietates in latino sermone 
subtiliores fuisse quam ut a plebeis hominibus intelle- 
gerentur, sic non mirum est ab eisdem modorum discri- 
mina non semper fuisse servata. Jure igitur ac merito 
cotidiano sermoni adjudicabimus, si quid apud Seve- 
rum occurrerit quod in hanc reprehensionem cadere 
videatur. 

§ 1. — Indicativus pro subjunctivo. 

Indicativum in interrogationibus obliquis ex sermone 
populari repetitum esse nemo est hodie qui non exis- 
timet *. Ille enim usus et apud comicos - et apud dete- 
riores scriptores ^ frequentissimus est. Populariter ergo 

1. Cf. Haasium ad Reisigium, p. 597 sqq. annot. 504. 

2. Inler cetera ab Holtze (Syntaxis priscor. script. iat., p. HO) allata 
h«ec notaucla censui : Plaut. Amph. prol. v. 30, minc quam ob rem ora- 
tum huc veni primum proloquar. Curc. I, 3, 3, viden ut anus tremula 
medicinam facit ? Bacch. 1,1, 45, scio quid ago. Ib., II, 2, 24, et egd 
pol scio quid metuo. Most., III, 2, 143, specta quam arte dormiunt. Ter. 
Eun. 919, vide ut otiosus it. Ter. Pborm. 986, impurum vide, quantum 
valet. Ter. Pborm. 338, vide avaritia quid facit, etc. 

3. Cf. H. Roensch, Ital. u. Vul., p. 403 sq. 



— 56 — 

Severus locutus est : E. 3, 3, rogo quemadmodim tam 
cito ad te epistola illa potuit perveiiire; D. 1,2, 2, li- 
benter ex te audiemus si vel in eremo vivere Christia- 
nis licet; 1). II. il, 3, dic miJii, inquit^ si umquam in 
bello fuisti, si in acie constitisti. Atque attende voca- 
buli si usum, quod, quamvis graeci e? locum obtinere 
videatur, tamen comicorum est \ 

Gomicorum quoque exemplo Sulpicius quippe qui 
cum indicativo posuit ^ : E. 1, 10, quippe qui nuda 
humo... cubare consueverat. 

§ 2. — Subjunctivus pro indicativo. 

Ac primum qua ratione noster « dum » particulam 
cum subjunctivo struat dicendum est : II. 5, 7, dum 
multa evolverem; M. 8, 1, dum agrum Lvpicini cujus- 
dam prxterirct; M. 12, \, dum itcr agerct; M. 14, 5, 
dum profanam sedem usque ad fundamenta dirueret; 
M. 15, 1, dum templum itidem everteret; M. 18, 3, dum 
portam civitatis illius... introiret;]). 1, 13, 8, dum ille 
attigua ramis humiliorHms poma deccrperet; D. 1, 
18, 6, dum tentarctur infirmus perfectus inventus est; 
D. 1, 25, 6, dum Turones prxteriret; D. III, 15, 1, dum 
in illo suo... scdili ligneo resedisset. Ex omnibus illis 
exemplis constat particulam dum in conjunctionis cum 
jura transgressam esse, usque adeo ut ipsa cum sub- 

1. Cf. Plaut. Truc. 1, 2, visam si domi erit; Bacch., III, 5, 4; Cist., 
I, 3, 37; Epid.,IV, d, 16: Men., 1,2, 33; Merc, \, 2,44; Mil.,IV, 8, 32; 
Most., III, 2, 155; Pceu. Prol., v. 12; V. 2, 456. — Terent., Eiin., III, 
47 : visam si domi est; Heaut, 1, 1, 118 (Roensch, Ital ii. VuL, p. 404). 

2, Cf. Holtze, op. cit., II, p. 116. — Plaut. Aniph. proi., v. 22, quippe 
qui intellexerat ; Aul. II, 5, 22 : quippe qui, ubi quiil surripias, nil est. 
Truc, 1, 1, 49, quippe qui certo scio; Ter., Heaut., III, 2. 27 : Quippe 
qui magnamm ssepe id remedium segritudinumst. 



— 57 — 

junctivi temporibus construeretur. Quid? quod usus iste 
antiquioribus probari potest exemplis. Agmen enim du- 
cunt Varro * et auctor ad Herennium ^ et auctor belli 
Hispaniensis 'K Jam sequuntur post Gaesarem et Gicero- 
nem, qui ab illo dicendi genere omnino abhorruerunt, 
Nepos \ Livius nonnuUis locis % Vergilius % Velleius, 
Valerius Maximus \ Mirum igitur est subsecutis scrip- 
toribus hanc abusionem non placuisse, quippe cujus 
vix uUa non modo apud Tacitum, Suetonium, Florum 
sed ne apud Apuleium quidem aut ejus a^quales appa- 
reant exempla. At frequenter ei indulgent posteriores 
ab ineunte seculo quarto scriptores ^ Quse cum ita sint, 
verisimile est consuetudinem dwn particulam cum sub- 

1. Cf. Sat. Men., j). 132. R. dion messem homam imponeret... 

2. Gf. Aiict. ad Her., 49, 63, qui istum splendide, dwn peregriiiare/ifr^ 
invitarant. 

3. Cf. b. Hisp. , 23, 2, Idc dum in opere nostri distenti essent. 

A. Cf. Nepot. 20, 1, 4, dum 7'es conficeretur, procul in prsesidio fuit. 

5. Gf. Liv. I, 40, 7, dum — se rex totus averteret, alter elatam securim 
in caput dejecit. Cf. 2. 47, 5; 4, 23, 9 ; 10, 18, 1 ; 39, 49, 8. 

6. Cf. Verg , G., 4, 457, illa quidem, dum te fugeret per ftumina prieceps 
(hydrum non vidit). — .En., 10, 799, socii — sequuntur, dum — abiret. 

7. Cf. Val. Max. 3, 3, 2, dum legationis officio fungeretur, a rege Gentio 
interceptus . — Gf. 9, 12, 7. 

8. Gf. Capit. Gord., 31, 1, dum hxc agerentur, Scytharum rex finitimu- 
rum regna vastabat. — Lanip. Heliojj;., 25, 8; Alex., 13, 2. — Vict., Cajs., 
39, 11, Carinus... dum victos avide premeret, sxiomm ictu interiit, adcoquo 
cuni subjunctivo plus^ipf., 42, IG, '* quo (pedestri magisterio) dum 
altius... conscendisset (Silvanus) obtruncatus e.f^ Vict., Epit.il. 2, hic dum 
juvenculus a Gcderio iti urbe Roma obses teneretur, fugam arripiens... in 
Rritanniam pervenit. Cf. 29, 9; 41, 21, sq. — Gf. Amm. XXH, 9, 1, dum 
teneret imperium solus, nec motihus internis e.st concitus,nec...; ib., 11, 9, 
dum wdificandx prxesset ecclesix, cirros puerorum licentius detondebat, 
id quoque ad deorum cultum exislimans pertinere. Ib., 3, 3; 9, 9; XXIV, 
4. 21, etc. — Quam constructionem jam in usum receptam esse testantur 
innumera posteriorum scriplorum exempla : Latin. Pacat. Urcpan., 
(sec. IV ex.) Panegyr. Theodos., 8, 5: Sulp. Sever. (vide supra); Sidon. 
Apoll., ep. IV, 11, s. f . ; Victor Vitens., (s. f. sec. V), persec. VandaL II, 
14 et sa?pe. Boeth. Gons. Philos. (523 p. C.) I, 1 ; Fulgent. Myth. II, 9, elc, 
Gregor. Turon. (sec. VI ex.); hist. Francor., II, 8; IV, 3 et ssepissime. 
Gf. G. Paucker : Beitr. z. lat. Lexic. III n. 1 et Spicileg. n. 15. 



— 58 — 

jnnctivo stmendi prsecipue apud plebem valuisse. Adde 
quod notum est ssepe sine causa a plebeis hominibus 
subjunctivum poni \ et constat pristinum ac sollemnem 
particulee illius cum indicativo construendi usum a pos- 
terioribus etiam scriptoribus reservatum esse nonnum- 
quam ^ quasi, quod ab ipsis peccatum esset, corrigere 
vellent. Sic noster : M. 9, 5 dinn exspectatur qui notL. 
aderat, imus e circumstantihus sumpto psalterio, quem 
primimi versum invenit, arripuit. 

Quod si vero iis est assentiendum, qui putant « vul- 
garem sermonem subjunctivum in latiores extendisse 
fines quam urbanum ^ » existimo etiam conjunctionem 
quamquani cum subjunctivo positam plebeise esse con- 
suetudinis. Nec nos, ut opinor, movere debet quod iste 
subjunctivi usus priscis latinis scriptoribus inauditus * 
post Augusti tempora invaluit. Nisi putamus enim vul- 
garem linguam fixam atque immotam inde a priscis 
temporibus usque fuisse, necesse est alia mutaverit et 
sustulerit, alia vero elegerit ac receperit. Solvitur autem 
qusestio, si attendas scriptores omnes^ qui quamquam 
cum subjunctivo posuerint, non eos esse qui optimse la- 
linitatis speciem pr« se ferant". Plurima sunt vero apud 



1. Vide ca qua; scripsit Albr. Koehler (Auct. b. Afr. et Hisp. Lalini- 
tas) de subjunctivo in relativis enuntiatis, p. 422. 

2. Etenini dum cum ind. pra?s. occurrit apud Lampr. Alex., 18, 4; 
SparU Hadr. 14, 5; Sever., 2, 4; Gapitol., Ant. Phil., 12, 13; Maximin, 
f), 8; Max. Balb., 8, 2; Trebell. Gallien, H, 1; Vopisc. Tac, 2, 1: cum 
ind. perf. Spart. Jui., fi, 3.— Indicativus el apud Ammianum comparel. 
ut XV, 5, n, vel in oratione obliqua : perferlur Mediolanum nunlius, 
apcrte Sylvanum demonfttran.t dum ex viaqisterio peditum altius nitilitr, 
soUicilato exercitu ad Aufjustum culmen evocatum. Cf. C. Paucker, 
loc. cit. 

3. Cf. Albr. Koeliler, op. cit., p. 422. 

4. Gf. Holtze, op. cit., II, p. 133, et Draeger, op. cit., § .563. 

5. Gf. enim ea quae Draegerus affert 1. 1. VaL Max., 3, 2, 3, quamquam 



- 59 — 

Sulpicium exempla : 1. 2, 1, quamqiiani inter se pamni 
consentiant; ib., 24, 5, quamquam lixc in typum cccte- 
.side [forma] priemissa sit; ib., 29, 9, quamquam abhac 
suppiitatione nostra ceteros discordare non nesciam; 

1. 30, 3, quamquam plerumque eos pater increjmsse 
referatur; II. 5, 6, reynasse traditur annos VI et XX, 
quamquam id non in sacra historia scriptum invene- 
rim; E. 2, 7 quamquam sciam virum illum non esse lu- 
yendum; id. , ib. , 12, sed quamquam ista non pertulerit; 
D. 1, 4, 6, quamquam eyo studio manducandi etiani 
anyelos manducare credam; D. II, 5, 2, Sed perye^ 
quxso^ quamquam nihil maynificentius audire possi- 
m s. 

§ 3. — De infinitivo. 

Cum numquam apud optimos seepissime vero apud 
priscos 1 et sequioris gevi scriptores ^, infinitivus consi- 
fium exprimat, imprimis post verba motum significautia 
aut post verbum dare, haud absurdum erit, si hoc di- 

nuperiurein xe crederet. — GLirl. 0, 3, 2, 'juamfjuam euperet, Tac, ssepis- 
sime, Plin. ep., Suet., Jul. 3, Lepidi societate, quamquam magnis condi- 
ciomOus ijivilaretw, abstinuit, oi, fiO, 70, 81 : Tib., 16; Claud., 20; Ner., 22, 
34; Galb., 14; Dom., 20; Gramm., 10, 23. — Just., 2, 1, 5, quamquam 
fuerit; 2, 2, 7, quamquam tiraniur; 39, 4, 2, quamquam recessisset; Fhu"., 

2, 2, 4: Gell., 17, 2, 21. — Apuieius sa^pissime. — Arlde Commodian. 
Carm. Apolog., 87o. Quamquam sit martyriljus aptum tot funera ferre. 

1. Cf. Cato. R. R. c. 89 bis in die farciat et tneridie bibere dato. — 
Plaut. Pers. V, 2, 40, bibere da usque plenis cantharis. — Ter. Andr. III, 
2, 4, quod jussi ei dari hihere. — etc. — Enn. an. 337 (Vahl.') duxit 
dilectos hellum tolerare. Plaut., Trin. IV, 3, 8, recurre petere, ctc. 
(Holtze, op. cit., p. 31, sq.). Adde Varr., r, r, 2, 10, 1, stahulari sulent 
equasabigere. 

2. Cf. Lact., 2, 0, 22: 1, 18, 17: 2, 1, 17; 5, 20, 11, datur scire. Com- 
• mod., Instr. 1, 34, 20, Car. Apol. 136 ; Aug., C. D. VII, 19, etc. — Hygin. 

fab. 17 eum patris injuriam exsequi venisse; id., ib., 88, ad flumen exit 
sanguinem aljluere Justin., 18, 77. — Aur. Vict. Caes., 3, 18. — Dict. 
Cret., 4, 3 et 2, 20. 



— 60 ^ 

cendi genus Grsecis quoque non inauditum plebi tribuen- 
dum esse censuerimus, unde a poetis repetitum videtur 
fuisse ', et a Sulpicio : D. III, 17, 6, Felicem Grseciam... 
sed nequaquam a Christo Gallias derelictas^ qxdbus do- 
naverit haberc Martinum; D. II. 6, 6, venit a finibus 
terrBB audire Salomonem. D. III. 10, 2, Processimus 
cuncti... videre piscantem... Haud aliter vero infinitivo 
linguce Romanicse utuntur. Addendum est vero cons- 
pirare verbuui quod cum infinitivo junctum non nisi 
apud Suetonium ^ autSulpicium legitur : I., 23, l in bel- 
liim conspjirant Hebrxos armis depellere; II. 11,5, vicinee 
urbes conspirant opera interrumpjere ; ib., 37, 2, C07is- 
pirant penitus Sardicensis synodi decreta subvertere. 

Neque minus in iis quse sequuntur exemplis, noster 
ab optimorum scriptorum consuetudine recedere vide- 
tur. Namque contra vulgatam a grammaticis regulam 
qua negant infinitivum sive cum verbis compellendi^ et 
imperandi^ sive cum verbis postulandi, orandi, etc, 
jungi posse, Severum recentiorum exemplo scriptorum 
eo inclinasse satis constat ut subjunctivi officium saepis- 
sime ad infinitivum transferret. Omnia hsec verba nos 
ordine litterarum digessimus : 



GoMPELLERE : a) Cum accusalivo et In/initivo : 

II. 43 1 . interea legatos.... compellit imperator unirihsere- 
ticorum communioni. 

M. l'^. 5. ita eos et, cum voluit, stare compulit, et, cum 
libuit, abire permisit. 

M. 23. 10. cumque invitum ire compellerent. 



1. Cf. Draeger., op. cit., § 433, o. 

2. Cf. Suet., Claud. 37, Quem (Ap. Silaiuim) cum Messalina et Narcissus 
conspirarent perdere. 



— 61 — 

D.1.23.7.mihiinjuncta legatio est ut... ea tesupplere com- 
pellerem. 
b). VeT'bi pass. pers. cum infinitwo juncti exempla : 
II. 42. 3. adesse compellitur... 
M. 6. 4 de civitate exire compulsus... 
H.16. 6, a circumstantibus episcopis ire compulsus. 

Hujus autem usus auctores pryeter Ovidium et Luca- 
num ', habeo Gurtium, Apuleium et Justinum ^ 

iMrERARE : a) Sequente infinit. pass. : 

II. 6. 2. sacra vasa... proferri imperavit. 

M. 12. 3. imperat turbte nou moveri loco. 

b) Sequente inf. act. 

M. 12. 3. imperat turbte non moveri loco onusque deponere. 

M. 17. 5. de primum stare ei imperat. 

Non alienus quidem est a Giceronis usu infinitivus 
passivus cum verbo impenire junctus ^; sequente vero 
verbi activi infinitivo, nusquam nisi apud Lucretium, 
Belli Africani auctorem, Gurtium et Suetonium iiaperare 
legitur ^ 

pR.ECiPERE : aj Sequente accusativo cuin inf. pass. : 
n. 7. 3. accusatores deputari leonibus praecepit... 
l. 37. 2. jugulari eum preecepit. . . 

1. Cf. Ovid.jFast, 3, 860, conipulerunt regem jussa nefanda pati; Lu- 
cari., 3, 144, compulit audaci nimium desistere coepto (sc. Cotta Me- 
tellum). 

2. Exemplis a Draef,'ero allatis (§ 417, 1) iiceat luec mihi addere : 
Tert., an. 53; — Veg. m. 1, 8, hxc necessitas compulit ea me... dicere... 
(jua;...; Hier., in Malacli. pr. ne animaruin cle cselo ruinas suscipere com- 
pelluniur. 

3. Gf. Cic. Verr., 5, 27; pro Sull., lu. — Att., 2, 4, 1 ; — Ga;s. B. (J. 
5, 1; 5, 7; 8, 37. — B. C, 3, 42. (Draeger, § 441, 6, d.) 

4. Cf. Lucret., 5, 671, in certo clentes caclere imperat actas tempore. 
B. Afr. 66, imperat teffiones se octo veteranas sequi. — Gurt. 10. 1. IH 
— Suet., Tib., 37, scurram.... recipere (imperat). 



— 62 — 

II. 1. 3. cum eos rex delicatioribus cibis curari prajce- 
pisset... 

II. 5. 7,adorarique eam (statuam) ut sacram effigiem prse- 
cepit... 

II. 13. 2. quem asquatum sibi adorari more regum prajce- 
perat... 

D. II, 3. 5. agi quo ire cceperant jumenta preecipiunt. 
b) Sequente acc. c. Inf. act. : 

I. 48.2. Jonam prophetam ex Judtea ire prsecepit ac denun- 
tiare urbi excidium. 

M. 5. 2. exorcistam eura esse prcecepit. 
M. 21. 3 sollicitos ire preecepit... 

E. 3. 13. si adhuc in eodem labore pro castris tuis stare me 
prcecipis. 

D. I. 18. 3. si euni abbas in ignem ire prceciperet, non recu- 
saret intrare. 

D. II. 11. 1. quam Martinus in monasterio puellarum esse 
praeceperat... 

c). Verbum pass. pers. c. inf. : 

I. 21. 7. aquam producere prseceptus est. 

Ex his omnibus videmus prxcipere in jura verbi jii' 
bere transiisse, sed, exceptis duobus locis, in quibus a 
Gicerone adhibita est *, constructio ista non ante Augusti 
tempora invaluit ^. Quantum vero incrementum extre- 
mis hngua^ temporibus eadem ceperit, documento sunt 
plurima quse Severi exempla attulimus ^ 

1. Cf. Cic. rep. 3, 12, justitia prwcipit ■parcere omnilus; Att. 12, 31, 
quihus parcere ownes prscipiunt. 

2. Gf. Dra'ger., op. cit., § 417, 3. 

3. Cf. eliam exeinpla quae ex omnibus sequioris sevi scriptoribus 
sumi possunt: Spart., Hadr.,-18 ex., qusestionem haberi prscepit, id., 
Jul., 5, i; Sev , M, 9; 22, 5; Carac.i 2, 4; 6, 2, — Capit., Ant. Pliil. 
7, 8: 23, 4. — Lampr., Comm., 15, 6; Alex, \o ex. ; 36, 2; 39, 18; 59, 
4; freb., Gall., 18, 2; XXX tyr., 19, 2; Vop. Aur., 1, 7; ib., Tac. iO, 4. 
— Arn., I, 46; II, 60, etc. — Lact., m. persec, 10, 4, militcs cogi ad 
sacrificia prsecepit, Firm., err. prof. rel., p. 34 Burs. aperiri sibi januas 
prxcepit, ib., p. 40. — Tert., adv. Marc. V, 7, Christus cum prscipit 
mulierem a viro non discedere. — Spart., Sev. 8, 10, quem provinciam 
sibi creditam regere prsecepit, ib. 15, 7, redire muliei^em in patriam 



— 63 — 

Orark. D. 2. 1. i, orans sibi vestimentum dari. 

PoscERE. I. 39. 2, sed ille non aliud sibi qiiam sapientiam 
dari poposcit. 

I. 41. 1, cum iaxari sibi stipendium poposcisset. 

I. 43. 6, poposcit ad se omnem populum congregari. 

Cf, Deposcere. II. 8. 6, tum illi confisi parato dolo sueta 
inferri et obsignari a rege templum deposcunt. 

Postulare. II. 1. 6, reduci eam in judicium causamque 
denuo audiri postulat. 

M. 16. 7, dari sibi oleum postulat. 

D. 1.20.3, contingi se ab eo atque benedici humiliter postu- 
iantes. 

Cf. Flagitare. I. 9. 6, benedici se ab eo flagitabat. 



De solo postulare verbo ambigi potest, quod vel ab 
optimis scriptoribus cum infinitivo jungitur. Notandum 
est tamen idem potissimum apudcomicos occurrere. De 
ceteris vero quid dicendum est ? Numquam enim apud 
bonos scriptores exstant *. 

Reliqua sunt ea, quibus non fuit inter superiora locus, 
qualia sunt : 



prsecepit. — Capit. Ant. P. 6, 1 : id. Ant. Ph., H, 6; Lanipr., Comin. 
9, o: Alex., 48, 5: Treb. Claud.. 13. 8; 16, 1. — Arnob., I. 45, qui daudos 
curare prsecipiehat . I, 21, etc, — Lact., inst. II, -t, qui flumina 
fluere pra;cepit. — Vict,, ep. . 10, 7. — Amm., XV, 3,9, hiennio id 
continuare prxceptus est. — XVIII, 10, 4 ; XX, 4, 11 ; 9, 14; XXVIII, 6, 22. 
XXIX, 2, 10; 3, 4, etc. — Hier . adv. Jovin. II, 17. — v. PauL, 3; v. Hilar. 
22. Ep. 51, 9, etc. 

1. Cf. Draeger, § 441, 6, a : orare, Tac. Ann.. II, 10, permitti Meher- 
datem patrium ad fastigium orahant. — Suet. Ner., 47, rel Aigypti prx- 
fecturam roncedi sibi oraret. Adde vero : Amm., XXV, 2, 8, orahant... 
profectionem differri. — Cf. Draeger, § 441, 6, e, poncere : Hor., ad Pis. 
330, ne, quodcunque volet, poscat s^ihi fabula ci-edi. Sen. controv. 1, 8, te 
etiam morari posco... Justin., 42, 1, 2, cum vel stipendium... vel alium 
hostem dari sihi poscerent . — Lact.. 6, 20, 13, alios dari poscunt. — Ih.. 
flagitare : Plin., H. N. 34, 62, ut reponi apoxyotnenon flagitaverit ; 35. 
65, ut flagitaret ostendi picturam; Suet., Claud., 15, carnificem statim 
acciri flagitavit. — Ner. 44, adelatorihus revocanda pruemia fl. — Apul. 
raet,, 3, 6, quem dum sibi porrigi flagitat.... 

6 



— 64 — 

Facere. I. 54.7, residuis qiios belli condicio vel prtedsB fas- 
tidium relinqui a victoribus fecerat. 

D. 1. 4.3, deinde expositis in terra vervecum pellibus facit- 
nos discumbere. 

D. 1.3. 6, consislere autem ibi homines non alia ratio facit 
quam quod oranes a tributo liberi sunt. 

Permittere. M. 12. 5. ita eos et, cum voluit,stare compulit, 
et^ cum libuit, abire permisit. 

TiMERE. I. 34. 6. timens autem tam carum omnibus... 
necare. 

E.3. 14, nec mori timuerit nec vivere recusaverit. 

D. 1. 4.6^ nam istud dimidium hordeacium timeo vel sokis 
attingere. 

D. 1. 6, 2, quse (fraus haeretica) in quibusdam locis non 
timuisset impetere evangeUcam veritatem. 

Multa equidem de verbo facere cum infmitivo loqui 
supervacaneum esse existimo '. Permittere quoque cum 
infinitivo nusquamnisi apud scriptores latinitatis optimse 
parum diligenles constatoccurrere. Timere vero quamvis 
Gicero ipse non dubitet cum infinitivo struere % tamen 
usus insolentior est quam ut urbano sermoni tribuendus 
sit. Verumtamen fateamur necesse est hoc verbum non- 
numquam idem valere quod dubitare. 

Consuetus cum infmitivo, quse constructio inde a Pa- 
cuvio poetis in usu erat % cum apud belli Africani et 
belli Hispaniensis auctorem ^ exstet, plebi quoque pla- 
cuisse demonstratur : Sulp. Sev. D. III. 10. \,piscem 
Paschae diebus edere consuetus. 



1. Cf. Boensch, It. u. Vulg., p. 366. 

2. Gf. Cic. De or., 2, 334, cu7n suhest ille timor, ea negleda ne dignita- 
tem quidem posse retineri, el legg. 2, 22, 31, quod haud scio an timens 
suo corpori posse accidere, si Oreilio credeiulum esl. 

3. Cf. Pacuv. ap. Cic. Tusc, 2, 21, consuetus in armis wvom ugere^ 
et Lucret. (Draeger, § 427). 

4. Cf. B. Afr., 73, 2. — B. Hisp., 23, 2. 



— 65 — 

Neque aliter sentiendum do ncsrius (E. 3. 13 cedere 
nescius senectuti) existimo, quamvis usus poeticus sit *. 

Jam perspicuum esse credimus quot et quanta apud 
Sulpicium infinitivus ad se vindicaverit ac traxerit ^; 
neque illud esse miraculo potest reputanti Severum 
fuisse gallicum scriptorem et attendenti quem locum 
infinitivo gallica nostra lingua dederit. Nunc vero restat 
ut anquiramus num parte alia eidem illi infinitivo quic- 
quam detractum fuerit. Itaque, nisi fallor, e quibusdam 
signis cognovi Sulpicium providere ne accusativum cum 
infinitivo poneret. Quantum enim potuit, nominativum 
cum infinitivo usurpavit; quin eo progressus est ut quod 
et quia cum verbis sentiendi Qi declarandi iiingeret. 

Hsec igitur apud Sulpicium notavi exempla, in quibus 
verborum sentiendi vel declarandi forma passiva cum 
infinitivo struitur : 



Annotor. I. 46. 5, sed in ParaUpomenis atque etiam in 
Ghronicis novem et viginti annos imperium tenuisse anno- 
tatus est. 

Cernor.II.5. 3, cum a spectantibus deambulantes in caraino 
psalmum Deo dicere cernerentur. 

Gredor. II. 16. 4, cum secundum consuetudinem castris 
egredi crederetur. 

II. 29. 1 , credebaturque imperator gloriam innovandse 
urbis quLesisse. 

II. 29. 6, unde creditur, etiam si se gladio ipse transfixerit, 
curato vulnere ejus servatus. 



1. Gf. Verg., G., 2, 463, at secura quies et nescia fallere oita. Ib., 4, 
470 j nesciaque humanis precibus mansuescere corda. — Hor., od. i, 
6, 6, Pelides cedere nescius. Ib., 4, 6, 18, pueri fari nescii. — Ovid., 
Pont., 2, 0, 43, vinci nescius armis. 

2. Innumcra omisi exempla, in quibus poetarum more, verbuni valet 
cura infinitivo jungitur : Cf. AI. pr. 6; .M., 12, 4; M., 27, 3; U., i, 18. 
2; 1, 20, 6; 1. 22, 4; II, 1, 4, etc. 



— 66 — 

Feror. D. 1. 9, 7, ibi enim vaste patentes eremi solitudines 
plurimum ferebantur habere monachorum. 
D. 1. 12. 1, per XL annos ibi degere. . . ferebantur. 
D. I. 13. 2 nam fere mille aut amplius pedum profundum 
putei ferebatur. 

D. I. 17. 3, inter ejus recessus anachoreta esse ahqui fere- 
batur. 

D. I. 17. 4, uni tantummodo ferebatur se ante quinquien- 
nium praebuisse. 

D. I. 25. 6 (beatus Ambrosius episcopus) eo tempore con- 
sules et prsefectos subinde pascere ferebatur. 

Habeor. II. 40. 5, Nicaena synodus auctore illo confecta ha- 
bebatur. 

Negor. II. 44. 7, similis esse ceteris creaturis filius nega- 
batur... 
Periiibeor. E. 3. 11, lacrimasse perhibetur. 
Probor. 11.36. 6, etiam nostrorum judicio hsereticus pro- 
batur(sc. esse). 

Pronuntior. II. 44. 7 similis esse ceteris creaturis fiHus ne- 
gabatur, creatura tamen, potior tantum ceteris pronuntia- 
batur. 
II. 49. S.indignus esse episcopatu pronuntiatus est. 
PuTOR. II. 29.2, neque ulla re Nero efficiebat, quin ab eo 
jussum incendium putaretur. 

II. 51 8, quin et jurare per Priscillianum suum religio pu- 
tabatur. 

E.1.13, cum jam penitus esse consumptus tam diuturno in- 
cendio putaretur. 

D. 1.2. 5, tunc etiam amavi, cum putabatur inimicus... 
D. I. 7, 3, Hieronymus... Originem secutus primo tempore 
putabatur. 
D. 1. 18,5, quiputabatur arsurus velutfrigido rore perfusus 

se ipse miratus est 

Referor. I. 42. 1, quamvis in Ghronicis triennio regnasse 
referatur... 
I. 44.1, cum tamen Nabuthrei mortem doluisse referatur... 

I. 45. 3, hoc regnante EUas translatus refertur. 

II. 5. 7, tot enim (anni) per sacram historiam acaptivitate 
usque ad Cyrum fuisse referuntur. 

II. 12. 1, cum Esther sub Artaxerse rege referatur... 



— 67 — 

Reperior. II. 12. 5, reperta est Esther ceteras specie vin- 
cere... 

ScRiBOR. I. 46. 5, liic novem annos regnasse scribitur... 

SiGNOR. II. 14. 3, nam duodecimo regis illius anno Judith 
fuisse signatur. . . 

Trador. I. 37.1, miro pietatis exemplo flevisse traditur. 

I. 38. 4, hfec Uri cujusdam uxor, qui tum in castris erat 
fuisse traditur. 

I. 38. 3, flebilis ea victoria fuisse regi traditur... 

I. 44. 2, egisse prjenitentiam traditur... Cf. II. 2. 5. 

II. 2. 6, regnasse traditur annos YI et XX. 

II. 7. 6, Darius duodeviginti annos regnasse tradilur. 

Ut dicor et trador verba omittam, qute constat stepis- 
sime apud omnes scriptores reperiri, contendere ausini 
insolentiorem istum esse usum : unum enim Cassiodo- 
rum novi, qui de hoc dicendi genere cum Severo certare 
possit *. 

Quantum vero obsoleverit et evanuerit sollemnis accu- 
sativi cum verbis sentiendi et declarundi constructio, 
prsecipue apparet ex pervulgato conjunctionum quod et 
quia usu cum verbo finito junctarum : 

M. 16. 4, confido enim quod per te reddenda sit sanitati. 
D. I. 22. 2, subiit eum cogitatio injectaper diabolum, quod 
rectius esset ut rediret ad patriam. 

1. Grebrlora siint exempla quam ut cuncta alferri possint; litec tamen 
nota : Gassiod. in ps. 108, 21, rujus caro pro nobis cognoscebafur exstin- 
gui; in 118, 169, ad quem (Greatorem) ornnis sensus confugiens noscitur 
esse perfectus; in 125, 8, eleemosynas maxime dignoscitur commonere; 
in ps. 133, 4, ubi verbo suo condiciones rerum fabricasse monstratur ; 
in ps. 34, 26, ut, gui dare venerat salutem humano generi, ab insanis et 
perfidis probaretur occidi; in 56, 13, qui caput et dux ecclesix probatur 
intelligi; in 125, s. f. , denique psalmus ipse jam non futuram prophe- 
tiam, sed ipsum fructum ventris ostendere comprobatur. Liceat quoque 
ad comparationem adducere Ceelium Aurelianum medicum : ac. II, 9, 
44, hi qui sub sole dormierunt vexari noscuntur; ac. II, 9, 45, lethar- 
gia... perniciosa esse passio perspicitur ; tard. I, 4, 71, simile pati epilep- 
ticis et a matrice prsefocatse mulieres perspiciuntur, etc. — Cf. G. Pauc • 
ker Spiciieg., p. 177, n. 37^. 



— 68 — 

D. i. 25. 4 si revolvas quod anachoretis feritas JDestiarutn 
victa succubuit... 

D.I. 12.5, mementote quia non sine fcenore istum apud vos 
depono sermonem. 

D. 1.27.4, Ego autem credo,^wia, etiamsi mutus esses, non 
defutura tibi verba . 

D. II. 4. 6, scimus quia amicus Dei es... 

D. II. 7. 4, videant... quia Martino semel tantum in vita... 
ipso viro pariter supplicante, regina servivit et ministravit 
edenti. 

D. II. 8.4,profiteor tibi quia hsec surdis auribus audientur.- 

D. III. 3. 8, credite mihi quia etiam alii in nomine ejus 
multa fecerunt. 

D. III. 4. 7, crede quia non leviter apud me actum est. 

D. III. 5. 3, profiteor quia nec illis sunt credituri. 



Quse consuetudo num priscis latinee linguse tempo- 
ribus orta sit nostrum non est quaerere * ; at in oranium 
scripta, ineunte tertio p. G. seculo, irrepsit, aetatibusque 
progredientibus invaluit -. Notum est prseterea linguas 
Romanicas accusativi cum infmitivo parum fuisse stu- 
diosas; nostram imprimis aliquid tantum in iis conces- 
sisse, quse sint de latinis conversa % at, expulso plane 
accusativo, in conjunctione q//0(l cum indicativo adhi- 
benda acquievisse. Sed conjunctionem hanc non stalim 



1. Cf. Albr. Koehler, op. cit., p. 443. 

2. Cf. Roensch, It. u. Vulf/., p. i02, qiii ingciitem exemploiMim co- 
piam proponit. 

3. Cf. Diez, III, p. 229 : il sofferat vioi estre occis, i. c. me occicli essc 
permiserit: dissent soi avoir ferme .<^peiance, i. e. spem habere se dice- 
rent ; ce)-te chose est nos nient devoir, i. e. nos certnm est non dcbere; 
il avint rjenlz montez estre veuz, i. e. contigit videri eqnites; est Ijonne 
chose hahifier les freres en un. 

-Mitto equidem scriptores nostros qui xvi" secnlo vel hoc latini scr- 
monis imilando consectari voliierunt : Marot, II, 834 : je la soutiendrai 
estre tellc. Rabelais, I, 18, ils demandojent les cloches leur Mre rendues. 
I, 20, disant misere etre comparp^e de procoz. .Montaigne, 1, 3, les actions 
que nostre coutume ordonne estre coicvertes, etc. (Diez, 1. I.). 



— 69 — 

vel in Gallia praevaluisse testantur ea quse tum a Sulpi- 
cio tum a Salviano ac Gregorio Turonensi sumi possunt '. 
Mox vero quodm. omnium conjunctionum jura successit, 
usque acleo ut in lingua nostra rite ac legitime omnibus, 
quas vocant, secundariis enuntiationibus prseponeretur, 
veluti jam apud nostrum : D. II. 14. 4, quod autem Imc 
ab illo audivimus annus octavKs est K 

§ 4, — De participio. 

Substantivi loco participium semel a Sulpicio insolen- 
ter usurpatum est : 

1. 18. 8, sacjnficans idolis pereal. 



1. Salvian., Giib. Dei IV, 124 sq., pervulqatum hoc fere apud nobiles 
atque ignobiles sacramenlum est : per Christum, quia hoc facio,... per 
Christum , quia nihil aliud dicturus sum. . III, 73; VII, 2o7, elc. — 
Cf. Vinccnt. Lirin., p. 316 ed. Brem., unde probatur, quia sacra>. legis 
exemplis diabolus uti soleat. — Greg. Tiir. h. Fr., III, 14, iit sciaf, quia 
sum ego... renuntiate regi, quia rex sum sicut ille;\l, 5, quod autem ais, 
quia ipse non generet, audi prophetam, etc. 

Pariter et quoniani usurpari constat, veiuti Cl. Mam. an. I, 24, 
vereque dicitur quoniam Deus dilectio est. Greff. Tur. h. Fr. IX. 10. 
novi quoniam, qu.vcumque petieris ah eo, obtinebis. 

Ipsa quoquc conjunctio ut accusativi locum oiitinet : Sulp. Sev. 
.\I. 24, 2, addidit ut se Christum esse diccret. D. 1, 22, 2, rectius esset ut 
rediret ad patriam, II, 31, 6, injustum esse pronantians ut quisquam sine 
crimine reus constiiuerelur. 

2. Firmiora vero Ikcc sunt ad probandum : Edict. Const. et Licin., 
np. Lact. m. pers. 48,7, hoc insuper... statuendum esse censuimus, quod... 
eadem loca christianis sine pecunia... restituantur. Sidon., ep. III, 3, tian 
demum officiis exequialihus occupabantur, sic tamen, quod nec ossa 
tumulluarii cespitis tumidabant. Ib., 13, ita, quod, quas domorum nequi- 
rerit machinis apertse sinMltatis impetere, cunicuiis clandestinse j}ro- 
ditionis impugnat. Saiv. Gub. D. VII, 251, Vandali, ita delicias corrup- 
tnrum liominum indepli sunt , quod corruptelas morum repudiarunt. 
Notanda quoque exempla ubi quam, omisso post . eadem vice qua 
postquam fungitur : I, 9, 4, vigesimo primo fero aJino quam advenerat. 
1. 12 6, igitur .Jacob septimo et decimo amio quam in Ai.gypto adve- 
nerat. 



— 70 — 

Semel quoque noster recentiorum vitio indulsit, quo 
passiva significatione terminata in iis participia usurpa- 
verunt : D. I. 1. 2, complexi hominem amantissimum. 
Sic nos verbo nostro amant utimur : ut modo eum, qui 
amat, modo eum, Cjui anuitur, significemus \ 

Participia vero in ndus cadentia, cum proprie sint 
prsesentis, mirum est quam facile posteriores latini scrip- 
tores ad futuri temporis significationem adduxerint. 
Exempla Sulpicii hoc loco composuimus : 

1.4. 4,se in unum dispergenda per totum orbem multitudo 
contraxit. 

I. 6. l...multiplicandumque semen ejus, sicut arenas maris 
stellasque cali spopondit... posteros in hostili solo per qua- 
dringentos annoslaturos servitium,postlibertati restituendos. 

I. 6. 5, edoctus perdendum oppidum. 

1. 11. 5, unum eorum po3nas capite luiturum, alium absol- 
vendum pronuntiavit. 

I. 40. 2, denuntians fore,si quando peccassent ac Deum re- 
liquissent, templum illud solo a^quandum. 

I. 43. 5, cuni Elias verbis Dei polliceretur, nec hydriam farre 
nec vas oleo esse minuendum . 



1. Innumera in promptii habeo exempla, quaj e G. Pauckeri Spici- 
legio (p. 187, n. 4.3) eruere potui; ha?c tantum afferam : Fronto ep. ad 
Marc. Caes. 1,6, magister optatissime. amice desiderantissime. — II, 5, et 
V, 40. — Capilol. Albin., 7, 3, fratii amantissimo et desiderantissimo . 
I//., 7, 6. — Amm. Marc, XV, 8, 12, amantissime mihi omnium frater. — 
Genes., 22, 2, ap. Ambr., accipe filium tuum amantissiinum quem 
dilexisti. — Amos, 3, 11, Vulg. — Is. 44, 9, Vulg. — Os. 9, 16, Vulg., 
Phil., 4, 1, vers. vet. — Lact., Inst. IV, 21, 4. — Hier,, ep. 121, 2. 
hic est filius amantissimus in quo siti complacuit anitnn Dei; — in Jer. 
II ad 11, Id sq, dilectum et ama^itissimum vocat populum Juda, etc. — 
Const. Theod. II de Theod. Cod. auct. 8, Florenti, parens carissime et 
amantissime. — Cassiod., in ps. 56 in. labore finito m loco desideran- 
tissimo conquiescis, hist. trip. II, 12, Dco amantissimi principis nostri . 
— Facund. Defens. IV. 2, dilectissime et amantissime. — Venant Misc. 
III, 2, pater amantissime, etc. — Cf. H. Roensch, p. 456 sq, — Huc 
quoque referri potest infirmans parlicipium adjectivi more adhibitum : 
M. 18, 4, super infirmantibus egere virtutes. Infirmare enim transitivum 
est verbum. 



— 71 — 

I. 48. 3, videbat Deum poenitentia populi placandum... 

I. 52. 2, qiio (libro) continebatur Hebrseam gentem ob cre- 
bras impietates et sacrile^ia delendam. 

II. 3. 5, Pedes vero partim ferrei, partim fictiles dividendum 
esse Romanum regnum, ita ut numquam inter se coeat, prae- 
figurant. 

II. 33. 3, etenim sacris vocibus decem plagis mundum affi- 
ciendum pronuntiatum est. 

M. pr. 2, ea tibi fiducia libellum edidi, qua nulli a te pro- 
dendum reor. 

M. 16. 4, confido enim quod per te reddenda sit sanitati. 

M.22.4, et per misericordiam Domini absolvendos esse pec- 
catis qui peccare desierint. 

D. II. 44. 1, Neronem in occidentali plaga subactis decem 
regibus imperaturum, persecutionem ab eo eatenus exercen- 
dam, ut idola gentium coli cogat. 

D. II. 14. 2, ab illo et urbem et templum esse reparandum. 

D. II. 14.3, ipsum denique Neronem ab Antichristo esse pe- 
rimendum atque ita sub illius potestate universum orbem 
cunctasque gentes esse redigendas... 

Hoc vero vitiam eo facilius in linguam irrepserat, 
quod ipsis Artium scriptoribus, quorum nullus seculum 
quartum aetate praBCurrit, non satis perspicuum erat quid 
participia ea valerent : futuro enim tempori ab omnibus 
asslgnantur *. 



1. Cf. Cominian. ap. Gharis, II, 12, p. 180 K, a pussivo duo (participia) 
prseteriti temporis et futiiri, ut scriptus, scrihendus. — Donat. II, 14, a 
passivo duo, pneteriti teniporis et fiituri, ut lectus, tegendus. — Pris- 
cian. XI. 28, p 567, futiiri unum activum in -rus desinens, ut criinina- 
naturiis, et unum passivum in -dus, ut crirninandus. Addit tamen parti- 
cipia in -dus desinentia etiam pro nominibns poni, cum amittant 
tempus, ut amandus o 'j^'.l-t\^r^r!o^zy)n- et ri cp0.y)x£o;, etc. 

De participiis in -ndus desinentiijus disputavit C. Pauclcer., De lati- 
nitate scrr. liist. Aug. p. 85 sqq. et De iatinitate beati Hierouymi, 
p. 149 sqq. 



GAPUT III 

QUA RATIONE ENUNTIATIONES INTER SE CONJUNGANTUR 

Altendenti cuilibet qua ratione pueri aut homines 
minus eruditi in loquendo sententias annectant, apparet 
eos dissoluto, ut ita dicam, sermone uti neque sententiam 
alteram alteri subjungere. Non mirum igitur, si in ser- 
mone cotidiano duse enuntiationes primarise in oratione 
recta juxta ponuntur, ubi scriptores optimi alteram e 
priore per obliquam orationem solent suspendere. Maxime 
hoc usu venit in verbis facio, credo, opinor, fateor^ scio^ 
cogito^ spero, censeo^ clico, video, cerfion est K Disso- 
lute autem verba credo et fateor a Sulpicio posita sunt : 

II. 40. 5, ceterum Esdram nihil super reficienda urbe egisse 
comperio, credo poliorem curam ratus plebem corruptis mo- 
ribus reformare . 

1. Cf. Holtze, op. cit., II, 227-2.32. Draeger, § 368 sqq. — Plurima quo- 
qtie a Pelronio petere exeinpla milii liceal : credere, c. u2. credo dixerU: 
c. 63, oportet credatis, stint mulieres ph(s suse : c. 138, forsitan 7'esi- 
piscerent partes veneficio, rredo, sopitcV : c. 46, crede mihi , quicquid 
discis, tibi discis. — Cf. c. Gfl, c, 120, c. 47, c. 52, c. 77. I\eri, c. 122, 
V. 167: at reor haud impune (sc. velanl). Putare, c. 6.j (78, 10), 77 (91, 
7), 86 (101, 14), 106 (128, 2o);' scire, c. 3S (42, 7), 76 (90. 15): sperare, 
c. 47 (54, 1), 57 (67, 9); fateri, c. 91 (110, 17); videre, c. 87 (102, 14): 
orare. c. 45 (.50. 8). 61 (72. 12); qua^so, c. 91 (110. 16), 128 (177, 9); di- 
cere, c. 2 (4, 3),' 128 (177, 11); rogare, c. 7 (10, 6), 39 (42, 19), 48 (56, 1). 
35 (63, 6), 58 (68, 2). 86 (102, 2), 90 (109, 5), 95 (114, 20), 126 (173, H). 
Segebade Observat, gram. ia Petron. (diss. phil. Hal. IV, 2, 306). 



— 73 — 

D. I. 17. 4, qui, credo^ potenti fide id obtinere promeruit. 

D. I. 26. 8, Martino suo, credo, prsestabit, ut non gravate 
illius facta commemoret... 

D. III. 15. 1, crec?o cernebant miserum eminus propinquan- 
tem... 

D. III. 15. 5, cum interea, credo per Martini orationes fugatis 
ab ilius corde da?monibus, reductus in pcenitentiam... 

M. 26. 2, interi.orem vitam illius et conversationem cotidia- 
nam... nulla umquam, xere profiteor, nulla explicabit oratio. 

Id., ib., 3, vere fatebor, non si ipse, ut aiunt, ab inferis 
Homerus emergeret, posset exponere. 

Accednnt etiam alia apud nostrum verba : 

E. 2. 10, ae si prsecisis rupibus abruptisque montibus agere 
felicem furor impius miA\\h?,ei,perhiheo confisus testimonium 
veritati, sponte cecidisset... 

D. II. 4. 4, fuerat causa uescio qua Carnotum oppidum pe- 
tebamus. 

Notum est preeterea locutiones velim nolim, relit 
nolit^ etc, TrapsveeTw? In sermone cotidiano inseri ' : 

D. 2. 1. 0, veUnt noVmt cuncta produntur... 

Deinde cum plebei homines in annectendis sententiis 
temporis potius quam causae rationem respicianl, sequitur 



1. Cf. velvn nolim. Gic. N. D., 1, 17; Senec. Gontrov., 9, 3, 8. — 
Velis nolix : Senec, Phil. frgm., p. 430, § 59, Haase. — Marliai., epift-. 8. 
44, IC. — Inc. paneg. in Maxim. et Gonstant I, (p. 148, 19 B). Qno- 
rol. (Peip.), 20, 23. — Sidon., 9, 4: 9, 7; 9, 11. — velif nolit : Cic, ad 
0- fr., 3, 8, 4;'Senec. Apoloc, 1, 2; dial., 7, 4, 4. — Petron., c. 71. — 
Min., Octav. 29, 4. — Salvian., gub. D. o99 /jis; ad eccles., I, 20, Dionys. 
exig. de creat. hom, 23 s. f. — vetint nolint : Senec, ep. 117, 4; Arn., 1. 
43: Lact., Inst., o, 20; Hier., ep. 57, 9; vellet nollet, Sencc, ep. 53. 3; 
Fredegar. hist. Franc, 20, 76. Cf. velim nolimve : Val. Max., 3, 7, 3; 
velis ac uolis : Tert., de an. 58; velis nolisve Aug., Civ. D., 6, 6. — Cf, 
E. Wolfflin. : iiber die Aufgaben der tateinischen Lexikographie (Rhein. 
Mus. XXXVII, p. 83 sq.). 



— 74 — 

ut rarius particulas, quas vocant conjunctivas, ssepius 
vero copulativas vel adversalivas adhibeant. Nec desunt 
apud Sulpicium exempla : 

I. 10. 1, promovit agmen in Salem Sicimorum oppidum, 
atque ibi loco pretio accepto labernaculum statuit sibi... 

I. 10. 3, mox a Deo monitus Bethel petiit, ibique altarium 
Deo statuit... 

I. 35. 6, Saul nesciens in primo speluncse aditu reficiendi 
corporis gratia successerat, ibique somno captus requies-. 
cebat. 

I. 37. l, Saul perempto David in terra Allophylorum, per- 
lato ad se mortis ejus nuntio miro pietatis exemplo flevisse 
traditur. Twn Chebron Judwa^ oppidum petiit : ibi rursum re- 
gah unguenlo ilhtus rex appeUatus est. 

D. "2. 4. d... paucos post dies euntem ad ecclesiam seque- 
bamur. Interim ei seminudus hibernis mensibus pauper 
occurrit, orans sibi vestimentum dari. Tum iUe arcessito 
archidiaconojussit algentem sine dUatione vestiri, o?e«n secre- 
tarium ingressus... 

D.1,2.6, quod cum dixisset, pauhilum omnes conticuimus : 
dein cilicium, cui insederat ad me propius admovit atque ita 
exorsus est. 

D. III. 9. 1, Columnam immensee molis, cui idolum super- 
stabat, parabat evertere,se(/nuUa erat facultas,qua id daretur 
effectui. 

D. III. 9.4, serpens flumen secans in ripam, in qua consti- 
tueramus, adnabat : in nomine, inquit.Domini jubeote redire. 
mox se mala bestia ad verbum sancti retorsit et in ulteriorem 
ripam nobis inspectantibus transmeavit. 

Huc quoque referri potest vix sine cum positum : 

I. 38. 4, vix lioc bellum exstinctum videbatur, aliud rursum 
exortum. 

M. 7. 3, vixque duarum fere horarum spatium intercesserat, 
videt defunctum paulatim membris omnibus commoveri... 

D. I. 22. 4 vix e conspectu abscesserat, impletur a dae- 
mone... 



— 75 — 

Restat ut de sententiis loquamur qufB, nulla addita 
conjunctione, alire aliis continuantur, et grammatici eas 
asyndetas vocant. In quibus describendis Nsegelsba- 
chium ^ secutus, sejungam ea, quae revera asyndeta sint, 
ab eis qu?e tantum videantur esse asyndeta. Neque enim 
verum asyndeton esse statuendam est, ubi duas senten- 
tias re ipsa, particula etiam omissa, connecti intellegas, 
et quid prior sententia significaverit ex altera dilucide 
possis cognoscere. Hoc autem asyndeton, quod explica- 
tiviim verbo parum latino appellant, cum ssepissime 
apud Petronium in libertinorum dialogis inveniatur ^ et 
in Romanicis linguis maxime frequentetur^ jam vulgaris 
latini sermonis proprium fuisse existimaverim. 

D. III. 9. 4, nec defuit sensus in bucula quin se intellegeret 
liberatam : ante pedes sancti recepta quiete prosternitur. 

D. III. 2. 1, quse autem hesterno dicta sunt, non revolvam : 
illa qui non audierunt, ex scripturis cognoscent... 

Tum particula omittitur , si duse sententise inter se 
opponendse sunt : 

M. 10. 6 nemo quicquara proprium habebat, umnia in me- 
dium conferebantur, etc. 

Gontra id verum esse asyndeton Ncegelsbachius putat 
quo particula eo consilio detrahitur, ut res, quae disso- 
lutis sententiis narrantur, alige ex aliis celerius oriri 

1. Cf. N;fgelsbach. Lat. Stil., §§ lD8-20;{. 

2. Gf. Petron., c. 30, non tam facturu rnn inovet, quam negleyentia 
nequissimi servi, vestimenta mea rubitoria perdidit. — c. 38, reliquos 
aidem collihertos ejus cave contemnas. Valde succosi sunt... c. 39, quod 
autem in medio csespitem videtis, nihil sine ratione facio. Terra mater 
est inmedio quasi ovum corrotundata et omnia bona in se habet tamquam 
favtis... 



— 76 - 

videantur. Neque quisquam ssepius quam Gicero hoc 
dicendi artiflcio in narrandis rebus usus est. Secuti sunt 
rerum scriptores et ipse Sulpicius : 

1.37.5, bello deinde Allopliylos domuit , Moabitas subju- 
gavit, Syriam subegit stipendiumque ei imposuit... 

II. 2. 3, quod ubi Danielo compertum, regis proximum ap- 
pellat : enuntiationem somnii interpetationemque ejus polli- 
cetur. Res ad regem defertur. Daniel arcessitur. 

D.III.7.i,Pagum qucndam Senonico annis singulis grando 
vexabat. Compulsi extremis malis incoke a Martino auxilium 
poposcerunt ; missa per Auspicium prEefectorium virum satis 
fida legatio, cujus agros specialiter gravior quam ceterorum 
assueratprocella populari... - 

D.III.10.2.sq., vade,inquit,mitte linum tuum,captura pro- 
veniet. Gontiguum flumini... habebamus habitaculum. Pro- 
cessimus cuncti, utpote feriatis diebus, videre piscantem... 

D. III. 15. 5, mox revertitur atque ad Martini se genua pros- 
ternit : veniam poscit, fatetur errorem nec sine dsemone se 
fuissetandem senior confitetur.Non eratapudMartinum labor 
iste difficilis, ut ignosceret supplicanti... 

Jam vero nonnulli sunt apud Severum loci in quibus 
asyndeton nulla cerla ratione excusari possit. Itaque 
credo equidem illis temporibus magis atque magis inva- 
luisse illam maxime Romanicarum linguarum proprinm 
consuetudinem dissolutepotius quamconjuncte dicendi : 
atque quo manifestius id appareat, e multis htec Severi 
exempla afferam : 

1.2.4, ex hoc Irad atque ex eo Maiiiahel nascitur.Hic Ma- 
thusalem filium habuitisque Lamech genuit. 

D. II. 8. 7, Claudiomagus vicus est in confinio Biturigum 
atque Turonorum. Ecclesia ibi est celebris religione sanctorum 
nec minus gloriosa sacrarum virginum multiludine. Preete- 
riens ergo Martinus in secretario ecclesise habuit mansionem. 
Post discessum illius cunctee in secretarium illud virgines ir- 



- 77 - 

ruerunt : allambunt singula loca, ubi aut sederat vir beatus 
aut steterat, stramentum etiam, in quo jacuerat. partiuntur. 
Una earum post dies paucos partem slraminis, quam sibi pro 
benediclione collegerat, energumeno quem spiritus erroris 
agitabat, de cervice suspendit. Nec mora, dicto citius ejecto 
dsemone persona curata est. 

D. II. 10. 4, boves ex parte prata depaverant, porci etiam 
nonnulla suftoderant : pars cetera, qufe manebat illresa, di- 
versis floribus quasi picta vernabat. « Speciem, inquit, gerit 
pars illa conjugii... » 



PARS IV 

DE ELOCUTIONE 



GAPUT I 

DE SERMONIS ABUNDANTIA 

Dicenti mihi in hoc capite de sermonis abundantia 
non id abundantise genus spectandum est quod" scriptores 
vel elegantissirai captant, dum profluens quoddam et 
canorum sectantur. At longe alia est atque ab oratorio 
ornatu diversissima verborum luxuria quse in piebeio 
sermone inest perspicuitatis, ut jam supra diximus, 
studiosissimo. Quamquam permulta huc spectant, de 
quibus jam disputavimus, velut de prsepositionum usu, 
restant tamen digna memoratu plurima. 

Itaque haud scio an plebeio sermoni tribuerim locu- 
tiones cum nomine substantivo tempiis apud Sulpicium 
compositas : II. 16, 2, « duce poscit liberum extra castra 
nocturno tempore egressum. D. III. 11,8, ingressus noc- 
turno tempore. Namque notum est « temporis » voca- 
buli usum multo latius in vulgari quam in urbano ser- 
mone patuisse, cum verbi « dies » in linguis Romanicis 

7 



— 80 — 
exstincti locum obtinuerint nomina olim cum substan- 
tivo « tempus » composita '. 

Atque Iiaud aliter pro simplicibus adverbiis cms et 
/#(?/'/ verborum ambages admisisse Sulpicius mihi videtur 
qui scripserit : M. 4, 5, crastina clie ante aciem inermis 
adstalw; etc. — E. 1, 1, hestcrna die... mentio incidit 
liltctti mei^ etc. S^Epius vero J)csterno posuit : D. III. 1, 5, 
hesterno cognoviniKs.; id., il). 2, 1, quse autem hesterno 
dirta sunt, non revolvam; id., ib., 5, 2, nolo mireminime 
hodie facere quod hesterno n(m feci. Atque, cum hes- 
terno non hesterna adhibuerit, simul audiendum tem- 
pore esse censeo, quod ea conflrmat quae supra de vo- 
cabulo tempus diximus. 

Denique hunc verborum ambitum notavi : D. II. 9, 6, 
cujus fleporis) pcrirulum rir beatus pia mente misc- 
ratus...^ quo ita recentiores usi sunt ut nostra in )/ie/d 
adverbia inde profecta sint et exsLiterint. 

Multo vero magis in ea re debet versari disputatio, 
quod Sulpicius sine causa pronomina cumulavit : quem 
usum cum plebeius omnium gentium sermo sibi summo 
studio vindicaverit, in latina potissimum lingua comme- 
morandum esse viri docti propterea censuere quod in 
Romanicis linguis pronomina multo latius vim suam 
difiYiderunt. 

Severus autem nimise studuit redundantise prono- 
minum his locis : 

1. 13. 5, apud Jothor sacerdolem regionis illius diversatus 
filiam ejus Sepphoram in matrimonium accepit exque ea duos 
lilios Gersan et Bliezer sustuUt. 

1. Velut trg.jour, ital. giorno ex « diunuim » scil. tenipus. Cf. hiver 
(hibenium [tempus]) pro hiems cui propter Ijrevitatem nullus iu novis 
liiiguis locus fuit. 



— 81 — 

I. '27. !2, iia. mulicv enixii /)i(enini Samson nomen ei indidit. 

1. 27. 3, Irecentis siquidem vulpibus captis, ardentes lam- 
pades earum illigavit caudis at({ue eas agris hostiuni immisit. 

I. 36. 1, dictum ei ab eo est, postero illum die cuin filiis vic- 
tum ab AUophylis in prselio casurum... 

I. 37. 4, divinum ei responsum redditum, semini illius id 
reservari... 

I. 38. 7, itaque inissnsade?<m angelus trinam ei poenam de- 
nuntiat. . . 

I. 47. 1, postque liunc Zacharias fdius ejus regnavit sed 
paulo infra igitur Amasice Ozias fdius successit. 

II. 17. 3, regnum amici ejus, qui simul cum illo maxima illa 
hella gesserant, partiti sunt. .. 

II. 21.4, deficientibus Juda^is ab eo qui ei ultra trecenta ar- 
genti talenla annua pensitaverunt. 

M. 5. 4, cum eum ad rcmotiora duxisset, percontari ab eo 
C(epit, quisnam esset. 

M. II. 5, jussitque ex eo loco altare, quod ihi fuerat, submo- 
veri... 

M. 17. 1, rogatus ergo Martinus ut ei manum imponeret, 
deduci eum ad se jubet. 

M. 19. 3, Paulinus... cum oculum graviter dolere ca^pisset 
et jam pupillam rjus crassior nubes superducta texisset ocu- 
lum ei Martinus penicillo contigit pristinamque ei sanitatem 
sublato dolore restituit. 

E. 1. 5, Ilii autem subito casurumet repente moriturum eum 
putabant, sed cum viderent nihil mali contingere ei, conver- 
tentes se dicebant eum Deum esse. 

D. 1. 12. l,m hoc «^onas^erio duos ego senes vidi qui jam per 
XL annos ibi degere... ferebantur. 

D. 1. 14. 1, de hoc illud ferebatur, quod ei lupa solita esset 
adstare cenanti, nec facile umquam bestia falleretur, quin iUi 
ad legitimam horam refectionis occurreret et tamdiu pro fori- 
bus exspectaret, donec ille panem, qui cenulse superfuisset, 
olferret. 

D. 1. 17. 4, hic quoliesewm religiosi viri adire voluerunt. .. 
occursum vitabathumanum. 

D. 1.20.2, hic ergo miruminmodum frequentabatur a po- 
pulis extoto ad eum orbe venientibus... 

D. II. 13. 3ac tum eum iste Sulpicius sicut apud cum nemo 
familiarius loquebatur, ccepit orare. 



- 82 — 

Illa vero quam indiligenter scripta sint facillime ap- 
paret, atque constat nullum umquam scriptorem optimaj 
latinitatis studiosum pronominum redundantise ita stu- 
duisse K 

Huc quoque spectat pronomen is in sententiis inter 
se conjungendis adhibitum : I. 45, 2, successit autem 
Joram ei frater ejus : isque duodecim annis imperium 
potitus est. I. 24, 4, huic Semigar successit : isque ad- 
cersus Allophylos congressus. I. 27, 2, ita mulier enixa 
puerum Samsoji nomen ei indidit. Is intonso capite 
mirse mriutis fuisse traditur. Quam dicendi rationem 
cotidiani fuisse sermonis comprobatur exemplis quae 
possunt et ex Terentii comuediis et ex M. Tullii episLolis 
afferri ^ 

Hoc vero oetxTtxw? dicilur : D. III. i, i, Lucescit hoc^ 
Galle : surgendum est. Neutrum enim hoc ssepe inde- 
finite a plebe ponitur cum impersonalibus conjunctum ^, 
plane iit nos dicimus : // fait jour. 

Jam in linguis Romanicis vocabulum ille, exstinctis 
is et hic, non modo ad vim articuli redactum sed etiam 
ad tertiam personam signiflcandam reservatum esse 
satis notum est ; itaque in sermone latino vulgari pro- 
nomen ille eodem usu prsevaluisse credendum est, quod 
nescio an his exemplis probari possit : 

1. Cf. B. Afr., 87, 3, eoruji castra iii equites adorti expugnare cape- 
runt, ideo quod eos desaris partibus favisse sciebant , ut eis iuterfectis 
mRVM pernicie dolorem suam ulciscerentur. — Bell. Hisp., 1, 4, cuni ali- 
quis ex ea civitate optime meritus civis esset, aliqua ei itiferebatur causa 
ut EO de meclio sublato ex ejus pecunia latronum largitio fieret. fAlbi". 
Koehler, 1. 1., p. 413.) 

2. Cf. Ter. Andr., 221, fuit olim hinc quidem senex Mercator : navem 
is fregit apud Andrum insulam. Cic. AU., 2, 1, 1, mihi... venit obviam 
tuus puer : is mihi littcras abs te reddidit. 

3. Gf. Plaut., Amph. 1, 3, 45, lucescit hoc jam... Ter. Heaut,, HI. 1, 
i, luciscit hoc jam... 



— 83 — 

1.9. 7... ut ex Jacob Israel fliceretur : sed cum UIp. vicissim 
a Deo nomen Dei queereret... 

I. 28. 4, uxorem ejus quam ille postea acceperat pecunia 
corripiunt... lila eum blandimento muliebri aggressa. , cri- 
nem ejus abstulit... 

D. 1. 45. 4, facile poterat intellegi id eam velle, ut quo 
illa ducebat, anachoreta sequeretur... 

D. 4. 45. o ad speluncam bestiae pervenitur, ubi illa adultos 
jam quinque catulosmale feta nutriebat. 

D. II. 7. 4, verumtamen quia occasione hujus exempli male 
usuros esse ahquos arbitraris, illi vero felices erunt, si a dis- 
ciphna exemph istius non recedant... 

D.II.42.4,...utne ipsum quidem ad se Martinum, cum eam 
ille officii causa visitare vellet. admiserit... 

D. III. 7. 3, quod ne fortuitum esse et non potius Martino 
prccstitum putaretur, eo anno, quo ille defecit rursum incubuit 
rediviva tempestas. 

Nanique in omnibus, quoe attulimus, exemplis, pro- 
nomen ille eodem munere quo nostrum il fimgitar. 

Plebis maxime esse constat apud omnes gentes qui- 
busdam verhis uti quse quid plane ad sententiam va- 
leant non percipi potest, at videntur esse necessaria ac 
niaxime ad verborum ordinem concludendum accom- 
modata. Sfepissime igitur apud Sulpicium verbum c(f- 
p(ss:e occurrit, et ita additur infinitivo, ut non ineuntem 
actionem significet, sed idem fere quod apud Grfecos 
aoristi/s, exprimat : 

1.42. 7, at in parte tribus Judae Asab mortuo Josaphat fihus 
ejus regnare coepit. 

1.46.3, donec Dei miscricordia depulsis hostibus pristinum 
habere statum cceperunt. 

II. 43. 7, cum jam post epulas multis poculis convivium 
calere ccepisset. 

II. 27. 4, hunc primum Juda^i externum regem coeperunt 
habere... 



— 84 — 

II. 29. 4, dum hsec Roiiice geriintur, Judsei, preesidis sui 
Fesli Flori injurias non ferentes rcbellare cceperimt... 

M.5.4,qui cum eum ad remotiora duxissetpercontari ab eo 
ccepit, quisnam esset.. 

E. 3. 9 viribus corporis ccepU repente destitui. .. 

D. III. 2. 3, paterfamilias quidam duodecennem filiani ab 
utero mutam Martino ccepit offerre, poscens ut linguam ligatam 
meritis suis sanctis vir beatus solveret... 

D. II. 13.3, ac tum eum iste Sulpicius... coepit orare... 

D. II. 14. 6, dubitare ccepimus utrum Gallum adhuc esset 
melius audire, an exoptatissimo nobis viro.... occurrere... 

Gum apud Terentium * ssepius, apud Giceronemin prio- 
ribus tantum orationibus hanc abundantiam deprehen- 
damus, Petronius - vero illud verbum usque ad satietatem 
apposuerit, non usum elegantioris atque urbanioris ser- 
monis esse crediderim. 

Ad eandem sermonis abundantiam referre ausim ea, 
in quibus verba dare et /labere cum accusativo juncta 
simplicis verbi notionem efficiunt : 

I. 7.4, contacto domini femine sacramentum dedit... 

D. I. 13. 3, frequensenim irrigatio aquarun tantam pingue- 
dinem arenis dabat. 
D. 1. 14. 7. habet sensum indultse sibi veniae. 
P. III. 5. 4, vel tenuem sensum religionis habere. 

Atque vide qua ralione Sulpicius verbum /re adhi- 
buerit his locis : 

II. 4. 2, at lii, qui extra noxiam fuerant, ultuni ire facinus 
cupientes propere adversum Ismael arma capiunt... 

II. 4. 3, igitur populum universum metus pervaserat, ne 
paucorum scelus omnium exitio rex Babylonius ultum iret. 

1. Tcrcntius (Phonn., 75,78, 82) servmii induxit ila loquentem : ccepi 
advorsari prirno... ccepi eis ornnia facere... Iianc amare coepit perdite... 
•2. Cf. Pelr , 8, 9. H, 12, 14, V6, 19, 22. 26, 27, 29, 30, 33, U, etc. 



— 85 — 

Sed magis digna memoralu est, quamvis uno tantuni 
loco apud nostrum occurrat, conjugatio illa quce barbare 
dicitur periphrastica ^ participio prsesentis et verbo enae 
formata : E. 2, i^eram rendem solus in cellula... Cum 
prima exempla prgebeant comici \ Vitruvius vero urbani 
sermonis parum cautus in eodem dicendi genere ila 
acquiescat, ut omnes locos, qui huc faciant, afferre ne- 
queam -, de vulgari latino sermone cogitare ego non 
dubito ^ 

Jam vero particulai quoque apud nostrum abundant. 
Ac primum, ubi duse res vel personse inter se compa- 
randse sunt, adverbiis tamquam, ut, relut utitur : 

I. 48. 4, (Jonas) tamquam piacidum tempeslatis in profun- 
dum projectus est. 

M. 5. 2, quam ille ordinationem, ne despexisse tainquam 
tiumiliorem videretur, non repudiavit... 

E. 3. 17, teslatique nobis sunt... vidisse se vultum ejus tam- 
quam vultum angeli... Membra autem ejus candida tamquam 
nix videbantur. 

M. 24. 2, in quo etiam adeo illusit, ut eum quidam epis- 
copus Rufus nomine ut Deum adoraret. 

I. 2. 2, in nostram velut exules terram ejecti sunt... 

1. Velut Plaut., Poen. 5, 2, 78, ut sit scienx ; Truc. 1, 2, 29, sotens 
sum. — Ter. Andr., 508, 775, saep., tit sis sciens; deinde Gat., r. r. 
pr«f. minime... male cogitanies siint... 

2. Gf. Koehler, op. cit., p. 449. — Vitr., 1, 1, 11. cum lanta hxc cUsri- 
plina sit condecorata et at/undans eruditioniljus... 2, 2, 5, Phryrjes, qiii 
campestribus locis sunt habitantes. b, 4, 5, sonitus... e quibus VIIJ suut 
in tribus generibus perpetui et stantes, reliqui... sunt cagantes; stantes 
autem sunt, qui... suis finibus sunt permanentes. — Cf. 5, 7, 8; 7, 1. 7: 
7, 2, 7; 7, 3, 4: 7,11,2; 8, 1^1; 8,1, 7; 8,2, 7; 8, 3, 1:;; 8,7, 10; 9, 4, M : 
9, 4.16; 9, 6, 1; 9, 7, 1; 9, 7, 2; 10, 22, 1. 

3. Nonnulla sunl praiterea abundantia' exempla, minus quidein vi- 
tiosa, sed, ne quicquam preetereatur, afferenda. M. 13. 9, Cliristi noinen 
in commune ab omnibus prsedicari... D. II, 4, 9, cunctos imposita uni- 
versis manu catechumenos fecit. I, 12, 3, rursum Igitur revertentes... 
D. 11, 12. 11, siquidem hoc boatuni virum frequenter offeclu cli.im n\^- 
geli frequentarint,.. 



— 86 — 

II. 37. 6, ut Athanasium ecclesia submoverent, qui semper 
eis velut murus obstiterat. 
M. 12. 3, videres miseros primum velut saxa riguisse. 

Hsec autem non abhorrent a Petroni usu \ qui quan- 
tum sermoni plebeio indulserifc, nemo ignorat. 

Tum etiam duae particuiae a Severo conjunguntur, 
quae idem vel fere idem signiflcant : 

I. 7. 4, siquidem cum (pro cum) quadragesimum annum ' 
setatis ageret... 

I. 25. 3, non esse in se Deum ingemescebat, siquidem quod 
populum captivitas premeret. 

II. 3. 5 Siquidem cum non ab uno imperatore, sed etiam a 
pluribus semperque inter se armis aut studiis dissentientibus 
res Romana administretur. 

Sed hoc etiam apud comicos - et apud Petronium ■'', 
haud raro invenitur. 



1. Cf. Petron., c. 39, orhis vprtitur tamrfuam mola: c. 43. crevit tam- 
quam favun; c. 43, niger tamquam corvuft; c. 57. stupes tamquam hircux 
in ervilia; c. 58, satagis tamquam mus in matella; c. G2, slaham tam- 
quam mortuus; c. 71, tit sic me amet tamritiam mortuum; c. 72. ralcl 
tamquam furnus ; c. 74, inflat se tamquam rana .. 

2. Gf. Lorenz, ad Plaul. Most., v. 1023. 

3. Cf. Petron., c. 51 quia enim; c. 50 et 68, quia scilicet ; c. 15. e 
conjectura Buecheleri : quorl ....^cilicet. — Cf. et ApMleiiim met. V, 375, 
28, interim dum Psyche... populos circumihat, at ille (sc. Cupido) m 
ipso thalamo matris jacens ingemebat, tunc avis... demergit sese acl 
Oceani profundutn gremium. — D. S. prol. 105 quasi velut in maceria 
lapides temerario interjectu poni necesse pst. (Koziol. der Stil des L. 
Apuleius, p. 145.) 



GAPUT II 



DK QUORUMDAM VOCABULORUM USU T\SOLR\TIORE 

Jam a doclissimis viris qiii de latino vulgari sermoiie 
disputaverunt comprobatum est apud plebem Romanam 
comparationis formarum vira infractam esse atque in 
earum vicem interdum successisse qusedam adverbia, 
veluti bene, multum, sane , vehementer ^ quse cum 
absoluto adjectivo conjungerentur '. Testis ipse Sul- 
picius adesse potest : 

M. 23. iO, bme conscius illudi illum diaboli arte non posse. 
I. 50. Ijhuic Ezechias filius successit, multum palerni dissi- 
mih's ingenii . 

I. 51. 4, is apatre multum clegenerans ^ 

Addendum est adverbium longe quod, cura poste- 
rioris «vi poetse etiam adjectivis simplicibus adderent, 
receperunt quoque recentissimi scriptores =• : 

1. Cf. Wolfnin. Philol. XXXIV, p. 140. 

2. Nonnnmquam sibi indnlsit Snlpicins in adverbio muUum usnrpando 
((Tianivis apnd opUmos scrlptores non frequens sit usus : pro s.-ppe et 
diu pnsitum videtnr : I, 9. 4, multum obtestatiat generum; I, 33, 4, mul- 
tumque n Samuele increpitus; II, 7, 2, multumque ahnuente Dario; D, I. 
10. 4, virqis utrumque compescuit muUum objurgatos. 

3. Cr. Apnl. D. S. p. .52. 4. — Met. I, p. 112, 1, 6, p. -176. 15. 



— 88 — 

D. I. 15. 3, lieet longp diversa regione... 

Neque vero comprobari polest illensus ralione omnino 
destitutus. Item ultra colidiano dicendi generi tribuen- 
dum esse censeo bis locis : 

II. 16. 8, fuit autem ultra omnes cruenlus... 
II. 30. 6, a:^dem sacratam ultra omnia mortalia ilbistrem 
non oportere deleri. 

Huc quoque spectant fonnationes prsepositione per 
factse quas in cotidiano sermone adamatas fuisse cerLum 
est. Namque in Giceronis epistolis potissimum inve- 
niuntur. Vide igitur ea quse sunt Sulpicii : 

Perimbecillus. II. 17. 3, cui (Arridceo) perimbecillo verbo 
datum imperium videbatur '. 

Perlwisus. I. 32. 3, regium nomen cunctis fere liberis gen- 
tibus perinvisum -. 

Permodicus. D. III. 10. 4, in rete permodico ^ 

Pertenuis. E. 1. 10, multumque ignem scabro jam et per- 
tenui pavimento subdiderunt ''. 

Quod ad adjectiva attinet, notum est in linguis Roma- 
nicis altor adjectivum in vicem alius verbi successisse 
(it. altro, frg. antre)^ quod in vitium semel noster lapsus 
est : D. 1. 16. 1, erat etiam alterim anachoretde in illis 
regionibus nomen illustre^ nisi forte alter hoc loco 
idem valet quod apud nos second. Abusione vero in- 

1. Cf. VaiT. r. r. :J, 10, 5. — Cic. AU. 10, 18, 1. 

2. Cf. Cic, or. pr. Cornel. orat. 1 fr. 29, Kays. 

3. Cf. SueL. — Ulp. — Capil. — Aur., Vict., epit. 24^ o (Georgesj. 

4. Cf. Cato fr. ap. Plin. 18, 34; Cic, Capit. (Georgcs). Alia sunt Gice- 
runis perincommode, Cic, Att. 1, 17; liv. Ti, 41; periniquus, Cic, fam. 
12. 18, 1, 02, pr. iej,'. Man.^ 22: periurilus, Cic Fam.. 1, 3.3^ fin.: Liv., 40. 

;.-;, 3. 



— 89 — 

versa, in posterioris latinitatis monumentis magis atqne 
magis alius pro alter frequentatur : 

I. 39. 4, cumque una earuin judicio acquievisset, alia vero 
cedere potius puero quam discerpi eum mallet... 

I. 11. 5, erant in eadem custodia ministri regii duo; qui 
cum somnia sua ad Joseph retulissent, futura ex somnio 
conjectans unum eorum'poenas capite luiturum, alhim absol- 
vendum pronuntiavit *. 

Eandem vero verborum confusionem ab urbano ser- 
mone alienissimam in pronominibus adhibendis de- 
prehendere licet. Nescientes enim quid valeat is, quid 
hic, quid ille^ quid iste sequioris sevi scriptores nullum 
jam discrimen servant. Sic, plane eadem ratione qua 
immensus pro magnus et similia dicunt, fiic pronomen, 
quod est significantius, in is locum asciscunt : I. 7. 6, 
his autem quos ex concubinis susceperat clona distri- 
buit^^ atque « iste » vocabulum ita torquent ut ad omnem 
usum aptent : 

I. 4. 1, prteceptumque accepit, ne sanguine vesceretur aut 
sanguinem liominis effunderet, quia mundi primordia man- 
dati istim liber Gain maculaverat. 

I. 14. 2, statimque ad eum istius modi fere verbis Deus lo- 
cutus est. 

I. 48. 2-3, Deus... Jonam prophetam ex Judaea ire prse- 
cepit ac denuntiare urbi excidium... verum proptieta prsedi- 
cationis istius ministerium detrectans. 

D. I. 24. 2, isle (Martinus sc. de quo Sulpicius loquitur) in 
medio coetu... inexpugnabiU virtute fundalus stetit. 

D. I, 25, 3. cum isto angeli cotidie loquebantur. 

1. Cf. Ilier., in Eccl, 4, col. 419 (Vall.), vielior est his cluobus, 
vivente videlicet et defuncto, qui necdum natus est : alius enim adhuc 
mala patitur, alius, quasi de naufragio, nudus evasit... 

2. Cf. Hier. reg. Pachom. 33 ministri absque his quas in cornmune 
fratribus prseparata sunt nihil aliud comedant. — Ib., 38. — Adv. Jo- 
vin., I, 10. — c. Pelag. II, 20; III, 4 et 12, etc. 



90 — 

D. I. 26. 5 nam cum Dominus ipse testatiis sit istiusmodi 
opera, quee Martinus implevit. 

D. II. 6. 3, diebus ac notibus de ore Martini regina pende- 
bat... Martinus... istius assiduitatem... non poterat evadere... 

D. II. 6. 7, illa expetiit audire sapientem, ista non tantum 
audisse contenta raeruit servire sapienti, 

D. II. 7. 2, ecce istn regina non solum adstitit. sed etiam mi- 
nistravit. 

D. II. 13. 1, hoc te — me autem intuebatur — teste 
perhibeo. Quodam die ego et iste Sulpicius pro foribus illius 
excubantes '... 

Quid dicam de pronomine il/e quod latius etiam patet? 
Etenim, ut jam supra diximus pronomina zs et /i?'c om- 
nino in linguis Romanicis interiisse, sic non absurdum 
est eo jam inclinavisse plebeium sermonem ut verbo ille 
potissimum uteretur : 

M. 11. 4, sibi nihil cum martyribus esse commune, cum 
illos gloria, se poena retineret. 

M. 13. 4, facilemque arboris supe habuere jacturam, si ini- 
micum sacrorum suorum casu illius obruissent. 

D. I. 23. 8, age ergo qnia non iHaa. te audire desidero qua' 
seripta sufficiunt. 

D. I. 26. 1, Martinum semper excipiam : non ilU ego audeo 
monachorum, certe non episcoporum quempiam comparare. 

D. 1. 26. 3, soli ilhim clerici, soli nesciunt sacerdotes, nec 
immerito nosse illum invidi noluerunt, quia si virtutes iUius 
nossent, sua vitia cognovissent... 

D. II. 5. 1. 2, eremitas omnes anachoretasque vicisti. 
Nemo enim illorum, sicut Martinus hic vester... mortibus im- 
peravit. 

l. Cf. Front., ad M. Cses , ep. 1, 3, quod ob meritum .tic me amas? 
quid iste Frontn tantum honi fecit., ut... — Apul , IMet. VI, 22, licet tu 
istud pectus meum convulneraris ; Tert., pcEn., 6, in ilto verecundia, 
in isto petidantia apparet, etc. ; Arn., I, 27, niliil, si consideres, aliud 
invenies in ista (i. e. nostra) religione versari. — Cf. Spurt., Car. 9. 
Mihi mirum videtur, quemadmoilum sncra Jsidis pnmum per tiunr (Cara- 
callam) Romam venisse dicantur... nise forte iste addidit celehritati. non 
primus invexit. Cf. C. Paucker (De lat, beat. Hier. p. 82). 



— 91 — 

D. II. 5. 5. etenim ad aniniuni illius (sc. Valentiniani) irami- 
tem ac superbum uxor accesserat Arriana, quee totum illum 
a sancto viro... averterat. 

D. II. 9. 3, (vacca) quse mox ad verbum iilius (sc. Martini) 
stare coepit immobilis, cum interea vidit Martinus dorso 
ilUus (vaccae) deemonem supersedentem. 

D. II. 10. 5, ita et llli, qui conjugia fornicationi comparant 
vehementer errant, ct iUi qui conjugia virginitati eequanda 
cestimant, miseri penitus et stulti sunt. 

D. II. 12. 2, cum prteter agellum ilUus (i. e virginis de qua 
paulo supra a Sulpicio mentio facta est) audita fide ilUus 
ut(]ue virtute devertit. y 

Immo, etsi ille qui vere arti'jLilus dici possil iii lingua 
latina non ante sextum p. Ghr. seculum reperitur, in ser- 
mone tamen valgari plura sunt exempla in quibus jam 
ad articuli signiiicationem descendere videatar, qualia 
sunt apud nostram : 

II. 13. 6 Aman lUe regi carus et Judseai genti infestus. 
D. 1. 10. 2, casu per iUos dies quibus illo adveneram '. 

Notum est pronomen reflexivum in oratione obliqua ad 
subjectum primarise sententise referri , si secundaria 
sententia e subjecto pendet. Sed retlexivi vice pronomen 
is apud nostrum interdum fungitur. 

I. 16. 6, tum per Moysen populus admonetur, panem hunc 
eis nmnere missum Dei. 

1. Gomparari possuiiL ea qutb apud Gassiuiu Felicem (aiu p. Gli. 447) 
medicum occurrunt. Cass. Fcl. (cd. Valeiit., llose Teubner, 1819), 18, ■ 
[I. 2j, collectiones Grxci apostemala vocant. Nascuntur in toto corpore, 
Et illa: mafjis qum proxime cuti fuerint nata, facile et visu et tactu co- 
(jnoscuaiur. — Ib., 17, p. 24, 1. 6, maxinie illis fieri solenl qui ab xijri- 
tudinibus friyiclam potionem prxsumpserint. — Ib., 32, p. 03, 1. 16. et 
etium ipsi dentes caverneniur, maxime illi vel molares gui quattuor 
radicibus fixi esse noscuntur. — Ib., 57, p. 146, 1. 3, et maxime illi lava- 
crorum amatores, quos Gneci filolutruntras vocant. — Ib., 60, p. 149, 
1. 3, et illos maxime qui nimia coi^poris ariditate laboraverint, plus solio 
immorari quam in aere Jubebis et sanabis. 



— 92 — 

I. 32. 4, igitur frequentes Samuelem circumsistunt, ut, quia 
jam ipse senuisset^ regem els constitueret. 

I. 41. 5, veritus Jeroboam ne ab eo plebem religio averteret 
statuit animos ejus superstitione occupare. 

II. 29, 1, neque uUa re Nero efficiebat quin ab eo jussum 
incendium putaretur. 

D. 1. 25. 6, memini Vincentium preefectum... a Martino 
ssepius poposcisse ut el convivium in suo monasterio daret. 

D. II. 4. 8, ad genua beati viri ruere coeperunt, tideliter 
postulantes ut r^os faceret Christianos. 

Nec me fallit nonnullos esse qui credant nihil in eis 
vitii inesse, quoniam apud optimos scriptores et apud 
ipsum Gaisarem non ita raro illam pronominum commu- 
tationem deprehendant i. Sed cum e Giceronis oratio- 
nibus ^ unum mihi tantum hujus licentia3 exemplum 
notum sit, potius Reblingio ' assentior docenti istius- 
modi usum ad sermonem plebeium esse revocandum. 

Denique non est urbanse consuetudinis adjectivum 
f/nffs pro qfiidaiii ponere, veluti M. 21. 3, neminem 
qfifdem deesse dc monachis^ sed ftnum rusticum mer- 
cede conductum^ ut vehicfilo ligna deferret, isse ad 
silf:am nuntiant. Haud aliter nos adjectivo unus uti- 
mur : fai vfi fin paysan. 

Plurima quoque e vulgari sermone recepit Sulpicius in 
adverbiis et conjunctionibus adhibendis. Namque, cum 
factum sit post Augusti tempora ut adhuc pro etiam vel 
imuper, prwterea., ■jrpo? -zrAxoiz poneretur \ cujus locutionis 

1. Gf. Albr. Koehler. op. cit., p. 415. 

2. Verr. 1, 86, Milesios navem poposcit, quw eum pnesidii causa Myn- 
dum prosequrretur . 

3. Gf. Rebling., op. cit.. p. i±. 

4. Cf. Senec, Qusest. N. 4, 8, unam rem adhuc adjiciam. — Plin., 
H. N. 33, 2, 10, suut adhuc aliqux non omittendee in auro differentise. 
— Quint.. 9. 4, 34, minus peccabit, qui longis breves subjiciet et adhuc 
qui prxponet longx brevem... Val. Flacc. 8, 429, finge rates aiias et 



- 93 - 

fons cotidianus serrao videUii' fuisse ', noster contra 
usum antiquioribus probatum scripsit : D. II. 4. 6, dubi- 
t.are ccepimus utrumGaUiim adhuc essetmelius audire. 
Deinde cum ecce a Cicerone et aliis scriptoribus non 
ponatur nisi de rebus vel repente vel ex improviso ap- 
parentibus, vel etiam de re post alias incidente -, parti- 
cula a Severo ita adliibetur, ut, propria significationo 
abolita, ad ronnectendas tantum sententias apta esse vi- 
deatur : 

D. II. 7. -2, ecce ista regina non solum adstitit, sed etiam mi- 
nistravit. 

M. 23. 5, ecce liac noctc vesteni milii candidam Dominus de 
cselo dabit... 

E. 2. 16, eccc nunc consolatum esse te cupio, ({ui me solari 
ipse non possum ^. 

Veteres non ponunt forsilan prsecedentibus conjunc- 
tionibus .v/, nisi, ne. Sulpicius tamen ita locutus cst : 



I. 54. 2, s/ quid spei forsilan superesset. 

II. i5. 3, si forsitcin redire ad exilium juberetur. 

M. pr. 1, si aures eorum vitiosus forsitan sermo perculerit. 

II. 34. 3, ne errore mortalium forsitan pro cruce Domini 
latronis patibulum consecrarent. 

D. II. 12. 11, ne in aliquorum forsitan incurrat offensam 
(sc. oratio). 



adhuc inajoru rnire Aijininu. — 'r.-ic. Aij. exc. D. Aiig., 1, 17, ac si quis 
tot casm vita superuverit, truhi adhuc diversas ia terras. Flor. 1, 13, 17, 
ad iniqua pondera uddito adliur gtadio. 

i. Cf. Plaut., Truc, 'j, 18, addam minam adhuc istic postea... 

2. Cf. Hand. Tursell., II. p. 349. 

3. Cf Apul., met., I, 31, 6; 52, 17; 53, 17; 34, 18; II, 80, 4; 100, 11; 
104, 13; 131. 24: 135. 26: VI, 485, 25; VII, 676, 9; 701, 17; 748, 32; X, 
903, 12; 97!), 3i: XL H)18, 8: 1043, 16: 1074, 23; 1083, 26. (Koziol. Der 
Slil des L. Apuleius, p. 316.) 



_ 94 — 

Severus autem se defendere potuit exemplis beati 
Hieronymi '. Neque vero minus offendunt ea in' quibus 
post conjunctiones si^ nisi^ ne , adverbium fortasse 
usurpatur : M. pr. 5, et si qind ex his studiis olim for- 
tasse libassem... Etenim cum recte dicatur ut fortasse, 
cum fortasse., nullus apud optimos scriptores locus est 
locutionibus ne fortasse, si fortasse. Sed comicis legem 
nondum fuisse constitutam Plautus est testis '. Gotidiano 
quoque sermoni tribuerim adverbii forte usum hoc loco : 
D. II. 13. 4, incredibiliora forte dicturus sum. Namque 
optirai scriptores non forte nisi conjunctionibus .meram 
rondicionem signiflcantibus adjungunt ; quse sunt si, 
nisi, sin. Recentiores vero forte ubicumque pro fortasse 
usurpare solent ^ 

(Juid vero illa sunt collata cum iis quse noster in par- 
licula cur adhibenda admisit? Recentiorum enim more 
causam cujusvis generis ita designavit : 

1. 35. 5, ea tempestate Saul Abimelech sacerdotem inter- 
emit cur David recepisset. 

I. 38. 6, veiiiam aDeo petens, curm id animos extuhsset ut 
regni sui potentiam ex suorum potius multitudine quam ex 
favore divino asstimaret. 

1. Hier., 31, 2, suspicatus autem sum ne forsitan inter multa quasi 
homo oblitus essem. — Ep. 129, 1, et ne forsllan legentibas Judxis am- 
Ijirjuum derelinquat...; adv. Vigil., 13, confiteor timorem meum ne for- 
sitan de tiinore descendat. — In E/edi. V ad 17, 19 sqq., si forsitan ob 
atiquod peccntum de domo Dei ejicimur. 

Cf. tamen Charisium 2, 13. p. 165, forsan et forsilan poetis relin- 
quemus (Neue, IP, 674). 

2. Cf. tamen Piaut., Pers. 2, 2, 67, quid istic scriptum ? — Juxta tecum, 
si tu nescis, nescio; nisi fortasse blanda verba. 

3. Cf. Gaj. Instit. 1, 150, quo casu licet vxori vel in omnes res, vel in 
unam forie aut duas (optare). — Id., ib., 4, 74, et potest quisque 
tertia forte aut quarta vel etiam minore parte peculi negotiari — Gaj. 
Difl. 10, 1, 15, §. 2, alii nulli rem obligatam esse quam forte Lucio 
Titio... 



- 95 — 

« I. 44. (3, apropheta increpilus, cur abiisus divino munere 
hosti sibi tradito pepercisset... » defendi fortasse potest ra- 
tione ahqua vel excusari, sed vide infra : « spreto Michsea 
propheta et in vincula conjecto, cur ei exitiabilem fore pu- 
gnam denuntiasset. » 

II. 2. 2, rex motus car falsa divinandi professione homines 
erroribus illuderent. 

II, 15. 8, ad haec Holofernes... ira accensus cur ex peccato 
potissimum Judteorum pendere ilhus victoria putaretur, pro- 
pelU Achior in castra Hebrteorum jubet. 

M. 23. 4, ille ei iram Dominiet presentes plagas, cur sancto 
non crederet, comminari. 

D. 1,10. 4, objurgatos cur ipsi quod per eos Dominus ope- 
ratus fuerat prodidissent. 

D. II. 4. 5, ssepius ingemiscens. cw tanta Dominun salva- 
torem turba nesciret. 

D. II. 5. 8 frendens cur fuisset admissus. 



Finge vero pro cur particulam qiiare adhibitam esse : 
apparebit verbum car iii nostra lingua non dissimili 
ratione exstare. 

Denique, etsi in comj)aralionem linguas Romanicas 
non possum adducere, duse sunt conjunctiones, sicut et 
nquidem quse ita a Sulpicio ponuntur, ut cotidiano ser- 
nioni tribui possint. 

Ac primum sicut eadem fere significatione qua cum 
vel quia occurrit : 

D. 1. 4. 4, tum ille sicM^ est verecundissimus... 

D. II. 11. 6 Martinus autem conversus ad nos, dcut eum 
frequens fratrum turba vallaverat. 

D. II. 13. 3, ac tum eum iste Sulpicius, sicut apud eum 
nemo familiarius loquebatur. 

Neminem enim fallit locutionem aicut est millies in 
Ciceronis orationibus inveniri posse; sicut vero cum alio 



— 96 — 
verbo conjnnctum non nisi post Augusti tempora in usu 
esse. 

De conjunctione vero siquidem nescio quo pacto gram- 
matici vix pauca tradant. Ostendere debuerunt vocabu- 
lum ipsi Giceroni * non inauditum ita apud poste- 
riores invaluisse et increbruisse ut ubicumque parti- 
culae enim locum obtineret. Sic apud nostrum nunc 
cum subjunctivo nunc cum indicativo modo conjuncta 
particula ^^^-mo^mlegitar : 

L 21. 3, familiari sibi experimento, siquidem id jam ante 
fecisset, semel atque iterum petram percussit. 

I. 39. 4, puerum illi adjudicavit, non sine circumstantium 
admiratione, siquidem latentem veritatem prudentia pro- 
tulisset. 

II. 28. 1, siquidem. opinione multorum receptus sit... 
E. 3. 19, siquidem fides flere prohiberet... 

D. 1. 12. 1, siquidem id de eorum virtutibus... audierim... 
celebrari. 

D. 1. 23. 4, exultantes librarios vidi quod nihil ab his quaes- 
tuosius haberetur, siquidem nihil illo promptius, nihil carius 
venderetur. 

D. II. 4. 3, siquidem ante episcopatum duos mortuos vitae 
restituerit. 

D. II. 6. 6, siquidem simplicem sequamur historiam. 

D. II. 12. 11, siquidem hoc beatum virum frequenter affectu 
etiam angeli frequentarint. 

I. 46. 4, siquidem Idumeeorum tines victor ingressus idola 
gentis ejus assumpserat. 

II. 3. 2, caput aureum Ghaldseorum imperium est, siquidem 
id primum et opulentissimum fuisse accepimus. 

II. 3. 4, atque impletum videmus, slquidem Alexander erep- 
tum Persis imperium Macedonise vindicavit. 

D. I. 3. 6 extrema siquidem Gyrenorum ora est. Gf. D, III. 
11. 10. 

1. Gf. Cic, Brut.,10. 



— 9T — 

Quid?qiiod siquidem^ nullo verbo adhibito, vere in jura 
particuliB enim transgressum esse dici potest, his locis : 

I. 27. 3, trecentis siquidem vulpibus captis. 

II. 33.4, tum s<^Mic?em Hierosolyma horrens ruinis frequen- 
tissimis ac magnificentissimis ecclesiis adornata. 

II.35.4, GGC siquidem et duodeviginti episcopis congregatis. 

Luculentissime a viro doctissimo G. Paucker de novo 
particulee siqiddem usu disputatum est in opusculo cui 
titulus inscribitur Subrelictorum Lexicographix Latinse 
Scrutarium (Kevalise, i879) \ 

Atque cum idem ille vir diligentissimus ostenderit in 
eadem disputatione quam perverse recentiores conjunc- 
tionem disjunctivam vel abhiberent \ mihi visum est ex 
Sulpicii ipsius operibus qucerere quae in eandem re- 
prehensionem possent incurrere. Heec igitur inveni : 

Vel... vel pro et. .. et ; I. 45. 4, ab eo viduse fihus resusci- 
tatus, vel Syrus lepra purgatus, vel famis tempore omnium 



J. E rarissmo illo opusculo iiaec eruerc milii visum est : Siquidem 
cum pnes. ind. Capit. Ver. 2 ...siquidem multos disertos et eruditos 
semper secum habuisse dicitur. — Cf. L. Diad., 4, 2. Treb. Gall., 14, 10; 
XXX, 22, 8. — Paneg., IX, 1, 2. Cum indic. imp^ : Capit. Max. Balb., 
6, 0, a populo timori habitus, siquidem sciebat populus ejus ce)isoriam 
prxfectwam. — Lampr. Hel., 13, 2. — Treb., XXX, 3, 6; 26, 1. — Cum 
indic. perf, Treb. Gall., 19, 6, siquidem placuit XXX tyrannos uno vo- 
lumine includere. Cf. Treb. CL, 1; XXX, 30, 1, 3. — Capit. Ant. P., 11, 
1; Gord., 18, 3. Max. Balb., 4, 3; Lampr. AI., 12, 3; Diad., 2, 2; Vulc. 
Au. Cass., 11, 1; Vop., Prob., 20, 2: Paneg., V, 15, 1. — Cum indic. 
p. q. p. Vulc. Gass., 4, 9. Lampr. Hel., 11, 4. — Cum subjunc. prxs. 
Capil. Gord., 21, 4, siquidem ea debeant in historia poni; Cf. M. Aur. 
ap. Vulc, 5, 6. — Lampr. Hel., 17. — Veg. m., III, 5, mulia sunt dis- 
cenda atque observanda pugnantibus , siquidem nulla sit negligentix 
venia ubi de salute certatur. Ib. II, pr. : II, 22 ex. — Ceel. Aur. tard. 
II, 14, 199, etc. — Cum subj. imp. Cap., Gord. 23. — Veg. m. II. 20. — 
Cum subj. perf. Treb. Claud., 3. — Lampr. Al., 12, 5, — Cum subj. p. 
q. p. Gaier. ed. ap. Lact. m. pers., 34, 2. Lact., Inst., IV, 14, 17. 

2. Cf. C. Paucker, 1. 1, 



— 98 — 

rerum copiafugatis hostibus iiivecta, velin usum trium exer- 
cituum aqure preebitee, vel de exiguo oiei imniodicis incre- 
mentis solutum mulieris debitum et ipsi sufficiens vivendi 
substantia data. 

I. 53. 4, et sacra ornamenta vel publica vel privata. 

M. 1. 7 igitur, sancti Martini vitam scribere exordiar ut se 
vel ante episcopatum vel in episcopatu gesserit. 

M. 7. 5, primumque apud nos Martini virtutum vel materia 
vel testimoniuni fuit. 

Nec... vel pro nec... nec : D. II. 8. 2, ita nos in hac parte 
numquam nec Martini exemplo vel tuis disputationibus corri- 
gemur. 

Item Garolus Halm ex codice Veronensi restituere 
debuit : 

D. 1. 5. 5 {p. 157, 1. 16), niiiil eos neque emere vel vendere 
(Veron). 

D.. I. 5. 5 (p. 157, l. 18), neque liabcnt aut habere cupiunt 
(Veron). 

Etsi nonnulla apud optimos scriptores exstant exem- 
pla *, tamen nemo nescit recentiorum scriptorum potis- 
simum abusionem esse^ 

1. Cf. Cic. de Or., 2, 1, 3, quemadmodum ille vel Athenis vel Rhodi se doc- 
tissimorum hominum sermonibus dedisset. Liv., 1, 1, 8, animum vel bello 
vel paci paratum. 1, 42, 5, ordinem... velpaci decorum velbello. 

2. Cf. Draeger, § 344, 2. Adde Spart. Carac., 7 ex : Quamvis Grseci vel 
Ai.gyptii co genere quo feminam hominemetiam Lunam deum dicant. Ca- 
pit., Alb. 12, 13, apparet quanta scveritate factionem vel Pescennianam 
vel Clodianam vindicaverit (Severus). Treb. Gall., 5, 3, et pestilentia 
tanta exsiiterat vel Romse vel in Achaicis urbibus. Vop., Saturn. 10 in : 
cum eum animarent vel ad vitam vel ad imperium. Cap., Ant. Ph., 17, 6. 
— Cf. EuLrop., VIII, 14. Cap., Gord., 6, 5; 14, 7; Pert., 2, 8; Ver., 
5, 2. — Anipel., lib. memor. pra;f. : ut noris... quid orbis terrarum ferat, 
vel quid genus humanum peregerit. Lact., m. pers., 8, 3, cum ipsam tene- 
ret Italiam, subjacerentque opulentissimie provincise vel Africa vel Ilispa- 
nia. Vict., Cfes. 30, 1, Salvii nomen cdque ejus scripta factave aboleri 
jussit. It. Alex. 37. Sidon , ep. IV, 20. 



CONGLUSIO 



Repetenti vero omnia quee in hac disputatione digessi- 
mus, apparet Sulpicium non ita raro vulgari latino ser- 
moni indulgere, Namque, ut pauca neglegamus quae de 
declinatione ac conjugatione sunt dicta, constat a nostro 
qusedam nova vocabula ita adliiberi, ut a sollemni di- 
cendi usu omnino abhorreant, plura autem, quamvis 
sint vetera, ab urbana signiflcatione recedere; jam casus 
immutari et praepositiones nominum casibus subrogari 
nihii certioris jam significantibus, qure omnia in Roma- 
nicas linguas profluxerunt. Quid dicam de modis? cumi 
quid sit inter indicativum et subjunclivum nonnumquani 
Severus nesciat, et Scepissime in inflnitivi cum accusativo 
modi locum quod conjunctio successerit. Neque oblivis- 
cendum plurima esse in sententiis inter se annectendis 
qua^, nobis testimonio fuerint illis temporibus magis 
atque magis invaluisse illam maxime Romanicarum lin- 
guarum propriam consuetudinem dissohite potius quam 
coujuncte dicendi. Denique non pauca fuerunt in elocu- 
tione quae plebis propria magis viderentur* 



— 100 — 

IUa tantum de vulgari apud Sulpicium sermone com- 
memorare nobis visum est ne, si prolixior essetdisputatio, 
temeritatis crimen objici posset. Neque enim in hujus- 
modi argumentis interest]quam multa sed quam.signifi- 
cantia afferantur exempla. 



I. — INDEX RERUM 



PRiEFATIO l-XVIl 

PARS PRIMA 
De verborum eopia. 

CAPUT l. — De nominibus vf.rbisque novis vei. insolentio- 

RIBUS 1 

g 1. — De nominibus substantivis " 1 

g 2. — De nominibus adjectivis S 

§ 3. — De verbis simplicibus 9 

§ 4. — De verbis compositis H 

§ 5. — Deadverbiis ' IS 

CAPUT II. — De nominum ac verborum quorumdam nova signi- 

ficatione 18 

PARS II 
De vocabuloruiii (leelinatione ac eonjjugatione. 

g I. — De nominum genere 29 

§ 2. — De numero = . . . . 29 

§ 3. — De casibus 30 

% i. — De comparatione ac supraiatione 31 

§ 5. — De conjugatione 32 

PARS III 
De Syntaxi. 

CAPUT I. — De casibus ac pr.epositionibus , . 34 

1» De casu accusativo 34 



— 10^2 — 

2° De casu dativo 39 

30 De casu genetivo 41 

4" De casu ablativo 44 

5'» De prsepositionibus 44 

CAPUT II. — De modis m 

§ 1. — Indicativus pro subjunctivo 55 

§ 2. — Subjunctivus pro indicativo 56 

g 3. — De infinitivo 59 

§ 4. — De participio 69 

CAPIT III. — QUA RATIONE ENUNTIATIONES INTEIl SE CONJIN- 

GANTUR 72 

PARS IV 
De eloeiitione. 

CAPUT 1. — De sermonis abundantia 79 

CAPTJT II. — De quouumdam vocabulorum usu insolentiore. 87 

CONCLUSIO 99 



II. — INDEX VERBORUM AG LOGUTIONUM 



ab pro solo ablat 44 

abactor 2 

Ablativus temporis, . H, n. 1 

abaolvere 25 

ubaqiie 47 

abslinere c. acc 36 

Accusativus , 35 ; ace. lori. 

39 ; accus. graecux .... 38 

acquiescere c. dat 40 

acquiescere acl i5 

actus pro acta ... 18, ii. 1 

acl prtep 45, cf. 59 

acl pro m ....... . .50 

adhuc pro etiam 92 

Adjectiva, 5-9; in alis, 5; in 

arius.1 7; in ieius.^ 7; in 

bilis., 8; composita, 9; Cf. 

p. 31 (compar. et supral.) ; 

nova signilicatione adhi- 

bita 21 

lulorare 12 

Abverbia nova vei insolen- 

tiora 15 

albitudo 4 

alius pro alter 89 

cdtarium 31 

alter pro cdius 88 

ambitics ^vo pompa . . .8, n. 1 

amittere auditorium. ... 25 

amphibcdus 5 

ancdhemare 11 

annalis et annualis .... 6 

annonx et cellaria . . 18, n. 1 

onnonarius , 7 



annotor c. inlln (j5 

anterior 32 

appelere 18, n. 1 

appropiare 12 

apud pro in 50 

Asyndeton 75 

ailiguus 9 

audientiam p)0scere .... 27 

Babylona 31 

bene conscius 87 

bcnedicere c. acc 36 

benedietio 18, n. 1 

biaerricus 8 

brcviare 11 

eaptatus pro deceptus. 18, n. 1 

rapiivus pro invitus . . 18, n. 1 

Casus 35 

ccrnor c. infin 65 

reterus 2it 

eircumcisio 18, n. J 

eircumkitrare 12 

eirrumssepirc 12 

rivilas. . . . 26, Cf. 27, n. 1 

civitatium 3() 

eomitatus pro aula princi- 

^ns 18, n. 1 

coepi c. infin 83 

eompaii 13 

rompellere c. infln 60 

rompendiosus, (7'jvto[j,oc. 18, n. 1 

compungi 23 

cnnfiilere m, c. ahl. . . . 4('> 



104 



confinalis et confinialis. . . 6 

conflictum (acc.) 31 

confundere 23 

confusio 24 

congaudeo i3 

conjugnlis et conjugialis . 6 
Conjunctioiies copulativtc , 
pro particulis conjunctivis 

adhibitfe 74 

conregnare 13 

conscensus pro ascensus. . . 4 

consepelire 13 

conspicabilis ^ 

constare in 52 

consuetudinarius 7 

consuetus, c. infin 6i 

contemptibilis 8 

conversatio (avaffrposr,), \S, n. 1 

corripere 18, n. 1 

credere c. acc 36 

credo (synt.) 72 

credor c. infin 6^ 

cruente V6 

ndpabilis 8 

ndtura (crsgairixa). . . 18, n. 1 

cur pro quod.1 quia .... 01 

damnare gladio 41 

dnre pinguedinem 81 

Dativus, 30 ; dativus loci . -'5'.) 

de .'il 

deducere exilio 30 

degener c. genet i2 

ddiramentum 2 

demornri 24 

deposcere c. infln 63 

deputare 28 

despicabilis 8 

dignus c. genot 42 

diplois 5 

dirigere c. dat 39 

disponere 28 

dispositio 27 

dissimidanter 24 

dissimulnre 24 

dissolvere 2.^ 

dum c. subj. pro cum ... 36 

duodecennis 

eaedem 31 



ecce abusiv 93 

ecclesia 20 

educere pro educare .... 32 

educere de 81 

eremita 5 

eremus 8 

eripere de 51 

evectio 18, n. 1 

excolere 18, n. 1 

exire de 51 

explicare 18, n. 1 

exponere 26 

exsufflare 14 

extra; extra solitum. ... 52 

fabida pro confabulatio. 18, n. 1 

facere c. infln 64 

fnteor (synt.) 72 

fatigare et fatigatio .... 23 

feror c. infin 66 

fiscalis 6 

ftagitare c. infin 63 

forsitan : si forsitan, ne loi'- 

sitan, nisi forsitan. ... 03 

fortasse : si fortasse. ... 94 

fnrtr pro fortasse 94 

fnictificare 10 

fungi vifn 18, n. 1 

fungi c. acc .- 36 

(]onetivus, 41 ; genetivus c. 

adjectiv., 42 

gentes , gentiles , gentili- 

tas. . '. 18, n. 1 

glorificare 10 

grados 30 

grnndis 21 

gravitudo 4 

gressos 30 

grossior 31 

gurdonicus . 8 

habeor c. inf 66 

habere sensum 84 

hnbilaculum 3 

habitudo 4 

hesterno 80 

hic pro is., 89 

hoc neutr 82 

honorificare 10 



— 105 — 



hucusque 

humilitaft 18, 

idolium 

ille pronomcn ad (ertiam 

pers. signincandam reser- 

vatum 

ille pro ia et hic 

ille articuli vicc fungitur. 

illucuhratus 

iminaculatus 

imperare c. inf 

imperialis 

impietas vi, 

in c. abiat. pro abl. ins- 

trum 

m c, abi. pro in c. acc. . . 
in c. acc. pro in c. abl. . . 

in flnal. c. acc 

in triginta drachmis pecunia 

domino numerahitur . . . 

incassus adj 

incedere 

incemwn 

incunctanter 

Indicativus pro sub.junctivo. 
Infinitivus .... ... 

Inflnitivus consilii 

infirmantes pro seuroti . 70, 

infractior 

inc/uietudo 

insimuire 

instructus c. gonet 

inviduA c. gcnet 

invisibiliter 

inmtionabiliter 

is in sententiis inter se con- 

jungendis 

is pro reflex. pronom. . . 
iste abusiv 



16 



82 

90 

91 

9 

9 

01 





46 
o2 
S3 
47 

46 
9 
26 
4 
16 
IV.] 
VA) 

m 
. 1 



jitgis 

juramentam . . 
justificare . . . 
justitia et justus . 

lacus 

latenter .... 
liber c. genet . . 



28, Cf. 



maestitudo 



24 
iP, 
43 
16 
16 

82 
91 
89 

9 

2 

10 

n. 7 

19 
16 

42 



manducare 

mansio 

Marathona 

masligia 

memoralis et memorialia 
merito c. genet 



miser 



Modi ...... 

nndtum dissimilis 
rnundialis .... 



nanctus 

nativitas 

ncQor c, infln. . . 
nescire c. accus. . 
nescius c. infln. . 
noxalis et noxialix 
nuncusque .... 



obarratus 

observare 

officialis 

opinio 

ortire c. inf 

palmicius 

parabola 

parilis 

parricidialis 

participalis et participiatis . 

participare c. accus. . . . 

Participium,69; part. subst. 
loco positum, 69- partici- 
piain-Hs passiva significa- 
tione usurpata, 70; part. 
in-ndus ad futuri tenipo- 
ris signiflcat. adducta, 70; 
partic . prses. activ. c. 
verbo sum conjunct., . . 

Particuiee abundantes . . . 

partitudo 

pascalis et pascwdis .... 

passio 18, 

pellicius 

pendere ad 

pensitatio diurna. . . 18, 

per, prse 

perfidia '. . vi, 

perhibeor c. inf 

perimhecillus 

perinvisus 



23 
19 
31 
31 
6 

m 

22 

m 

87 
6 

32 
2 

66 
37 
65 
6 
16 

14 

25 

6 

20 

63 

s 
26 
9 
6 

37 



85 

85 

4 

6 

n. 1 

8 

50 

n. 1 

47 

n. 5 

66 



m 



permittere c. inf 64- 

permodicus 88 

perpeluari- ad 46 

persona ... 27, Cf. ib., u. A 

pertemiis 88 

pteriircfere 14 

pianila vi, n. 5 

pia mente 80 

piissimus 31 

plenitudo 3 

p(Bnitudo 3 

popidar.is (Xatxo?). . . vi, n. 5 

poscere c. inf 63 

postulare c. inf 63 

postulatio 28 

potiri c. acc 37 

praecidere 26 

praecipere c. inf 61 

prsedicare et preedicatio. 18, n. 1 

prsefigurarc 14 

Prcepositiones . 44 

praesumptio 28 

pjrxter ,'34 

principalis 6 

pro M 

prohor c. inf 66 

proclamare 2() 

procurare 2ij 

profiteor (synt) 73 

profundus 21 

promovere 2;j 

ptromptus c. genet 43 

Pronomina aljundantia. . . 80 

prommtior 6(1 

prophetalis et prophetiali:^ . (i 

protcstari 14 

provubjare 1.^ 

putor c. inf ()6 

quamquamc. ■s,\ih'] :i8 

quantocius 17 

quia post verba sentiendi 

ac declar 67 

quisque plur 3(» 

quoadusque 17 

quod post verba senticndi 

ac declar. . ' 67 

quod m omiiium con.junc- 

tionum .jura succedit. . . (»9 



refectio 

referor c. inf. . , 
renuntiare militise. 
reperior c. inf. . 
retrudere .... 
reverti de . . . . 
rotalis 



28 
66 
41 
67 
2S 
51 
S 



sacerdos pro episcopus. vi, n. .*} 
sacrileqium pro idolola - 

tria VI, n. V) 

sacristia 4 

salvare 11 

sanctitudo 3 

scitus 23 

scribere ad militiam. ... 46 

srribor c. inf 67 

secrctarium 4 

secidum 18, n. 1 

sicut 9S 

signor c. inf 67 

siquidem 8(i, cf, 96 

spcbus 31 

specialiter 16 

spirituulis et spiritalis ... 6 

stellare 11 

Subjunctivus pro indicativo. 56 

substantia 28 

.'^ubstantiva, 1-S; in-vo, -tas, 

-tor, 1-2; in-mentum, 2; 

w-culum^ 2; in-tudo, 3; 

subst. g-rreca, S; subst. 

nova signif. adhibita. . . 18 
Sulpicius Peverus imitator 

Sallustii, vii, n. 2; Taciti, 

VIII, Cf. n. 1 et X, n. 2; 

Vellei Paterculi. . . xi, n. 1 

suscipere superstitiones. 18, n. 1 

temporarius 7 

tempus 79 

tcncritudo 3 

ttrrindum 3 

trslum 21) 

Thrfjuida 31 

tiirirrc c. iiif 6i 

tilulus [<7Tq/.T,) ... 18, n. 1 

truciator \)rointcrpres. 18, n, 1 
tractus et temporis trac- 

tus 18. n. 1 



— 107 



tmdov c. inf oy 

()'(nisfcn'i 18, n. 1 

b-amnavigarc c. accus. . . 38 

iripctia 31 

ultra onmcx cniendis ... 88 

ultuin ire pro ulcisci ... i 

unguedo 4 

unire U 

unm pro quidam 92 

usia y 

ut post verba dicendi . 69, n. 1 

vadare H 

validus 22 

vel... vel pro et... et; nec... 

vcl pro 7iec... nec. ... 97 

vclim nolim 73 

Verba,9-lS; simplicia, 9-M, 



in ficarc, Id; ex noniini- 
bus ve! adjectivis vol sui)- 
stantivis declinata , 10 : 
composita, 1 1-15 ; cuni ad, 
12; cum circum., 12; cum 
con, 13; cum ex., per et 
2)r3e, 14; cum pro, 15; 
nova signif. adhibita, 23- 

2(5. Conjug 32 

Verba sentiendi vel decla- 
randi passiva c. infinit. 

structa ().'i 

viarc 11 

vicissitudo 3 

vidcri — ■^y.ivzGH-xi xi, Cf. ''6.^ n. 1 

virfutium 30 

visibilitcr Iti 

vix, non accedente cum . . 74 



Vidi ac perlegi 
Lutetice Parisiorum, in Sorbona, 
a. d. IV Kal. mai. anu. MDCCCLXXXIII. 

Facultutis littcrarum in Arademia Parisiensi, 
Decanus, 

A. HlMLY. 

Typis mandetur. 
Academise Parisicnsis rector, 
Greard. 



CouLOMMiERS. — Typog. Pafl BRODARD et Cie. 



V V u 



(>''> 



PLEASE DO NOT REMOVE 
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET 

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY 



O in 



■* "TpH ^ !| 


gtetfe 


i 




i ■■!:--^M ^vn' Flf 2| 


: ■^jKJpp ^ 






lliiittffl 


ttSi: 


! 


"Itjrp rrr7*:-^?»T|' :tr ;;: 


"^% 


; 




^ii 


:^:iii:- 


r 



\m^: 






m